Có sếp ít tuổi hơn mình, cách phải đạo là trong công việc gọi theo vai cấp trên (anh, chị hoặc chức danh, xưng em hoặc xưng tên), còn ngoài giờ thì để chính sếp chọn cách xưng hô; góp ý thì góp riêng, góp bằng câu hỏi, và không bao giờ viện tuổi tác hay thâm niên trước mặt người khác. Tuổi của bạn là thứ đáng được tôn trọng, nhưng ở nơi làm việc, vai cấp trên là thứ cả phòng đang nhìn vào.
Tình huống này ngày càng hay gặp: người ba mươi tuổi làm trưởng nhóm cho người bốn mươi lăm, người bốn mươi làm giám đốc cho người sắp về hưu. Người lớn tuổi khó xử, người sếp trẻ cũng khó xử không kém. Bài này nói từ phía người lớn tuổi hơn, nhưng cũng để sếp trẻ đọc mà hiểu người cấp dưới của mình đang nghĩ gì.
Hai người cùng khó xử theo hai kiểu
Thử đặt mình vào chỗ anh A, bốn mươi tám tuổi, hai mươi năm trong nghề (ví dụ giả định). Sếp mới của anh, chị B, ba mươi hai tuổi, giỏi, nhanh, nhưng có những lúc giao việc theo kiểu mà anh thấy thiếu kinh nghiệm. Anh không phục hoàn toàn, nhưng cũng không muốn bị coi là người cũ cậy tuổi.
Còn chị B thì sao? Chị biết anh A làm lâu hơn mình, hiểu khách hàng hơn mình. Mỗi lần giao việc cho anh, chị phải cân nhắc từng chữ: gắt quá thì sợ anh tự ái, mềm quá thì sợ cả nhóm nghĩ chị không đủ uy. Rất nhiều sếp trẻ thừa nhận đây là phần khó nhất của việc lên chức, khó hơn mọi chỉ tiêu.
Biết điều ở tình huống này là nhận ra cả hai đang lo một chuyện: mất thể diện. Người lớn tuổi sợ bị coi là đã cũ, người sếp trẻ sợ bị coi là chưa đủ. Ai giúp người kia giữ thể diện trước thì người đó được nể. Và người lớn tuổi hơn, có kinh nghiệm hơn, thường là người ở vị trí làm được điều đó dễ hơn.
Xưng hô theo từng hoàn cảnh
Không có một cách xưng hô đúng cho mọi nơi, nhưng có cách ít rủi ro nhất cho từng lúc. Bảng dưới là điểm khởi đầu, sau đó nghe xem sếp muốn thế nào:
| Hoàn cảnh | Cách gọi an toàn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Họp có cả nhóm, có khách | Gọi theo chức danh hoặc anh/chị kèm tên; xưng em hoặc xưng tên | Giữ vai cấp trên rõ ràng trước người ngoài |
| Làm việc riêng hai người | Theo cách sếp đề nghị | Nhiều sếp trẻ chủ động bảo "anh cứ gọi em là B" |
| Ngoài giờ, liên hoan | Có thể theo tuổi nếu sếp thoải mái | Đừng tự đổi trước khi sếp mở lời |
| Trong văn bản, tin nhắn công việc | Kính gửi theo chức danh hoặc "chị B" | Văn bản thì luôn theo vai công việc |
| Khi sếp xưng "em" với mình | Đáp bằng vai công việc trước cả nhóm, có thể theo tuổi khi riêng | Sếp xưng em là đang giữ lễ với tuổi bạn, đừng lấy đó làm cớ gọi "em" lại trước đám đông |
Nhiều người lớn tuổi thấy khó khi phải gọi người kém mình hơn chục tuổi là "anh", "chị". Nếu thấy quá gượng, xưng tên mình và gọi tên kèm chức danh cũng là cách được chấp nhận rộng rãi. Điều quan trọng không nằm ở chữ, mà ở chỗ bạn không dùng cách xưng hô để nhắc người kia rằng họ nhỏ tuổi hơn.
Góp ý cho sếp trẻ mà không bị coi là cậy tuổi
Góp riêng, không góp trong cuộc họp. Trong cuộc họp, một câu phản bác của người lớn tuổi nặng gấp đôi câu của người khác, vì cả nhóm đang nhìn xem sếp xử lý thế nào. Ghi lại ý, xin gặp sếp sau mười lăm phút.
Góp bằng câu hỏi thay vì câu khẳng định. "Chị đã tính tới trường hợp khách đổi lịch chưa ạ?" nghe khác hẳn "Cách này không được đâu". Câu hỏi để sếp tự thấy vấn đề, và nếu sếp đã tính rồi, bạn cũng không mất gì.
Dẫn chuyện cũ như thông tin, không như bài học. "Năm trước nhóm mình làm kiểu này thì gặp chuyện thế này, em kể để chị cân nhắc" khác với "hồi xưa làm thế hỏng rồi". Cái thứ nhất là đóng góp, cái thứ hai là phán xét.
Sếp đã quyết thì làm theo cho tử tế. Đã nói ý mình rồi mà sếp vẫn chọn cách khác, thì làm theo hết sức. Làm nửa vời để chứng minh mình đúng là cách nhanh nhất mất lòng tin của cả sếp lẫn nhóm.
Không đi tắt lên cấp trên của sếp. Có chuyện không đồng ý, nói với sếp trực tiếp trước. Đi thẳng lên giám đốc khi chưa nói với sếp trẻ là xúc phạm nặng nhất mà người cấp dưới có thể làm.
Câu nói mẫu cho người lớn tuổi hơn sếp
Mấy câu dưới đây giữ được tuổi của mình mà vẫn giữ vai của sếp:
- Lần đầu làm việc riêng: "Chị cứ giao việc cho em như mọi người, em có kinh nghiệm chỗ nào thì em góp, chỗ nào chị muốn làm khác thì chị cứ nói thẳng với em."
- Khi muốn góp ý sau cuộc họp: "Chị cho em mười phút được không ạ? Lúc họp em có một chỗ muốn hỏi thêm mà chưa tiện."
- Khi được sếp hỏi ý trước nhóm: "Dạ theo em thì có hai hướng, chị chọn hướng nào em làm theo hướng đó."
- Khi sếp xưng "em" với mình trước cả nhóm: "Dạ, chị cứ giao, em nhận ạ." Giữ vai công việc, không đổi sang "anh bảo em" trước đông người.
- Khi sếp hỏi riêng muốn được gọi thế nào: "Ngoài giờ chị gọi thế nào cũng được, còn trong họp cứ theo chức danh cho cả nhóm dễ làm việc."
- Khi nhận ra sếp đúng mà mình đã phản đối: "Chị tính đúng hơn em rồi, lần này em học được thêm một cách."
Câu cuối khó nói nhất với người lớn tuổi, nhưng nó có sức nặng nhất. Một lần nhận sếp trẻ đúng, nói trước nhóm, đổi được cả năm làm việc thoải mái.
Khi sếp trẻ mời vào phòng uống trà nói chuyện riêng
Nhiều sếp trẻ, nhất là người hiểu chuyện, sẽ mời nhân viên lớn tuổi vào phòng mình ngồi uống chén trà trong tuần đầu. Đây là lúc vai vế đan vào nhau rõ nhất: phòng là của sếp, nhưng chén trà thì theo nếp người nhỏ rót cho người lớn. Ai rót, ai ngồi đâu, ai nói trước đều có ý nghĩa.
Cách giữ cả hai vai là để sếp mời ngồi rồi mới ngồi, ngồi ghế khách chứ không ngồi cạnh bàn làm việc của sếp. Nếu sếp tự rót trà mời bạn, đỡ chén bằng hai tay và cảm ơn; nếu ấm trà đặt gần bạn hơn, có thể rót lại cho sếp ở lượt sau. Đó không phải chuyện hạ mình, mà là đáp lại một cử chỉ lịch sự bằng một cử chỉ lịch sự.
Câu chuyện trong phòng nên để sếp dẫn. Sếp hỏi gì đáp nấy, và nếu được hỏi ý thật lòng về nhóm, nói về việc chứ không nói về người. Một câu mở hợp lễ: "Chị gọi em vào thế này em quý lắm, chị cứ hỏi, em biết gì em nói hết." Khi ra về, đứng dậy trước khi sếp phải nhắc giờ, cảm ơn chén trà, khép cửa nhẹ. Những chi tiết nhỏ ấy cho sếp thấy bạn lớn tuổi mà không cậy tuổi.
Khác biệt Bắc – Trung – Nam trong chuyện sếp trẻ
Ở nhiều cơ quan, công ty phía Bắc, tuổi tác và thâm niên vẫn được coi trọng, nên sếp trẻ thường tự xưng "em" với nhân viên lớn tuổi khi nói riêng, còn trong họp thì giữ vai. Người lớn tuổi mà gọi sếp trẻ bằng "em" trước cả phòng dễ bị coi là không phục.
Ở miền Trung, nhiều nơi giữ lễ chặt cả hai chiều, người lớn tuổi ít khi phản bác công khai, sếp trẻ cũng ít khi lớn tiếng với người lớn tuổi. Mọi chuyện hay được nói riêng, nhẹ nhàng, có khi qua một người trung gian thân với cả hai.
Ở phía Nam, thường thấy cách gọi linh hoạt hơn: nhiều nhóm gọi nhau theo tên kèm "anh", "chị" bất kể chức vụ, và sếp trẻ được gọi tên trống cũng không ai thấy lạ. Nhưng chuyện góp ý riêng, không làm sếp mất mặt trước nhóm thì nơi nào cũng giống nhau. Môi trường công ty khởi nghiệp, công ty nước ngoài thì nhẹ chuyện tuổi hơn hẳn cơ quan nhà nước hay doanh nghiệp lâu năm; nhìn cách cả nhóm gọi nhau trong hai tuần đầu rồi theo.
Lỡ cãi sếp trẻ trước cả nhóm thì gỡ thế nào
Chuyện xảy ra: trong cuộc họp, bạn bật lại sếp trẻ một câu gắt, kiểu "cái này em làm hai chục năm rồi". Không khí lặng đi. Sếp cho qua, nhưng bạn biết đã có gì đó gãy.
Gỡ trong ngày, riêng hai người. Không cần nhận mình sai về nội dung nếu bạn không sai, nhưng phải nhận sai về cách nói và chỗ nói: "Chị B, lúc họp em nói hơi nặng, lại nói trước cả nhóm, em xin lỗi chị. Ý em về việc đó thì em vẫn muốn trình bày lại với chị cho kỹ." Câu này tách bạch hai thứ: lỗi về lễ thì nhận, ý kiến về việc thì giữ.
Ở cuộc họp tiếp theo, chủ động ủng hộ sếp ở một điểm mà bạn thật sự đồng ý, nói rõ trước nhóm. Đó là cách trả lại thể diện công khai cho sếp sau khi đã lấy đi của sếp một lần cũng công khai. Không cần quà, không cần mời cơm, chỉ cần cả nhóm thấy hai người vẫn làm việc với nhau được. Người lớn tuổi biết nhận lỗi về cách nói với người trẻ hơn mình là điều cả phòng nhìn thấy và nhớ, theo hướng tốt.
Câu hỏi thường gặp
Sếp kém tuổi mình thì gọi là anh chị hay gọi em?
Trong công việc, nhất là khi có người khác, nên gọi theo vai cấp trên, tức anh, chị kèm tên hoặc chức danh. Khi riêng hai người hay ngoài giờ, có thể theo cách sếp đề nghị. Đừng tự đổi sang gọi em khi sếp chưa mở lời.
Không đồng ý với quyết định của sếp trẻ thì nói thế nào?
Nói riêng, sau cuộc họp, bằng câu hỏi hoặc dẫn kinh nghiệm cũ như một thông tin để sếp cân nhắc. Nếu sếp vẫn giữ quyết định thì làm theo cho tử tế. Không đi tắt lên cấp trên của sếp khi chưa nói với sếp.
Sếp trẻ xưng em với mình thì mình nên xưng gì?
Sếp xưng em là đang tôn trọng tuổi của bạn. Khi riêng có thể đáp theo tuổi, nhưng trước cả nhóm vẫn nên giữ vai công việc, xưng em hoặc xưng tên. Cách đó giữ uy cho sếp và giữ tình cho cả hai.
Người lớn tuổi làm cấp dưới sếp trẻ có bị coi là kém không?
Không. Thăng tiến phụ thuộc nhiều thứ, và nhiều người lớn tuổi chọn làm chuyên môn thay vì quản lý. Điều người ta để ý là bạn làm việc với sếp mới thế nào, không phải bạn bao nhiêu tuổi.
Có nên mời sếp trẻ đi ăn để làm thân không?
Không cần chủ động mời riêng để làm thân, dễ bị hiểu thành nịnh hoặc thành tranh vai. Bữa chung của nhóm, buổi liên hoan là đủ để hai bên hiểu nhau. Làm việc đàng hoàng và góp ý đúng chỗ có tác dụng hơn mọi bữa mời.
Sếp trẻ nói chuyện thiếu lễ với người lớn tuổi thì phải làm sao?
Nếu chỉ là cách nói gọn của người trẻ, nên bỏ qua. Nếu thật sự xúc phạm hoặc lặp lại, nói riêng với sếp một câu nhẹ về cảm nhận của mình. Nếu vẫn không thay đổi, có thể trao đổi với bộ phận nhân sự.