Đi đám ma, điều cần lưu ý nhất là làm sao để nhà có tang đỡ phải lo thêm cho mình: đến đúng lúc, ăn mặc tối màu và kín đáo, viếng gọn, nói với tang chủ một hai câu ngắn, rồi lui ra nhường chỗ. Những chi tiết còn lại như thắp mấy nén hương, đứng đâu, vái mấy vái thì ở đâu cũng có người hướng dẫn, bạn chỉ cần nhìn người đi trước và làm theo.
Bài này dành cho lúc bạn phải tự đi một mình lần đầu: bố mẹ bận, bạn đại diện gia đình đi viếng một nhà quen ở quê hoặc một người hàng xóm cũ. Đi theo đúng trình tự người đến viếng sẽ gặp, từ lúc dựng xe ngoài ngõ tới lúc chào về, kèm câu nói mẫu và cách gỡ khi lỡ làm sai.
Nhà có tang đang nghĩ gì khi bạn bước vào
Muốn biết điều trong đám ma, hãy hình dung người đứng bên kia. Tang chủ thường đã thức gần trọn một hai đêm, vừa đau vừa phải lo trăm việc: người nhà ở xa chưa về, đội lo lễ hỏi giờ, khách đến không ngớt. Họ không chấm điểm ai thắp hương đúng kiểu. Thứ họ để ý là ai đến, đến lúc nào, và người đến có làm họ phải bận thêm hay không.
Vì thế những việc khiến người ta phật lòng trong đám ma hiếm khi là sai nghi thức. Đó là đứng giữa lối đi mà gọi điện thoại, hỏi han quá kỹ chuyện người mất đi thế nào, kéo tang chủ ra kể chuyện riêng, hay ngồi lì ở bàn nước nói cười. Một người khách chỉ đứng vài phút, cúi đầu, nói một câu thật lòng rồi ra ngồi lặng lẽ ở chỗ khách thì gần như không bao giờ sai.
Một chi tiết người từng đi nhiều đám mới để ý: người nhà có tang thường nhớ rất rõ ai đến trong những giờ vắng, như sáng sớm hay đêm khuya, nhiều hơn ai đến lúc đông. Nếu bạn ở gần, ghé lúc vắng khách mà ngồi với gia đình một lúc là cái tình được nhớ lâu. Nếu không thân, đến vào giờ có đội lễ đón khách là phải phép nhất.
Trước khi đi: ba câu hỏi, một bộ áo, một khung giờ
Năm phút chuẩn bị ở nhà giúp bạn khỏi lúng túng ngoài cổng.
- Hỏi người lớn trong nhà ba điều. Nhà mình với nhà kia quen nhau thế nào, nhà mình đã từng nhận phúng viếng của nhà kia chưa, và ở vùng đó có lệ gì đặc biệt mà người ngoài hay sót. Câu trả lời quyết định bạn đi một mình hay rủ thêm người, ngồi lại lâu hay viếng xong là về.
- Chọn áo tối màu, kín đáo. Áo sơ mi hoặc áo thun trơn màu đen, xám, xanh đậm, quần dài, giày dép kín gót càng tốt. Không cần mua đồ mới. Tránh áo in hình lớn, váy ngắn, đồ thể thao sặc sỡ, kính râm đeo khi đã vào trong.
- Chọn giờ. Nhiều nơi gia đình báo giờ nhập quan, giờ viếng và giờ đưa tang qua người trong xóm. Khách bình thường nên đến trong giờ viếng, tránh đúng lúc gia đình đang làm lễ chính. Không rõ thì hỏi người ngoài cổng: Cháu muốn vào thắp hương, giờ này gia đình có đang làm lễ không chú?
- Chuẩn bị phong bì nếu nhà mình có lệ phúng. Bỏ tiền vào phong bì trắng hoặc phong bì giản dị, gấp sẵn, ghi tên người gửi theo cách nhà mình vẫn ghi. Mức bao nhiêu là tuỳ hoàn cảnh, độ thân và tập quán nơi mình sống, hỏi bố mẹ là nhanh nhất.
- Để điện thoại ở chế độ im lặng ngay từ lúc dựng xe. Tiếng chuông vang lên đúng lúc gia đình đang khóc là điều người ta nhớ mãi.
Không cần mang gì thêm ngoài phong bì. Một số nơi khách mang hương, nến, vòng hoa, nhưng với người trẻ đi đại diện gia đình, đi tay không kèm lời hỏi thăm là đủ phải phép.
Từ cổng vào tới bàn thờ, rồi tới chỗ ngồi
Tới ngõ, dựng xe gọn vào lề, không đỗ chắn lối người khiêng đồ. Ở đám quê thường có một bàn nhỏ gần cổng hoặc dưới rạp, có người ngồi ghi sổ và nhận lễ. Bạn đến đó trước, nói tên mình và gia đình mình, đưa phong bì bằng hai tay. Người nhận sẽ ghi lại và thường chỉ bạn chờ đến lượt vào viếng. Ở đám đông khách, nhiều nhà có đội lễ đọc tên từng đoàn vào, bạn chỉ việc đứng sau người trước.
Khi tới lượt, đi chậm vào chỗ bàn thờ, đứng thẳng, nhận hương từ người trực rồi làm theo người đi trước: thường là cầm hương ngang trán, vái, cắm hương rồi lùi lại. Đừng lo mình vái mấy vái, mỗi vùng mỗi nhà một kiểu và không ai trách khách. Sau đó, bạn đi vòng sang chỗ gia đình đứng hoặc quỳ để chia buồn: cúi đầu, nói một câu ngắn với người lớn nhất mà bạn biết, rồi lui ra.
Ra khỏi chỗ viếng, người trực sẽ mời bạn ngồi uống nước ở bàn khách. Ngồi xuống uống một chén nước là nhận cái tình của nhà kia, không ngồi cũng không sao nếu bạn phải đi ngay. Nếu ngồi, nói nhỏ, không nói chuyện làm ăn, không mở điện thoại xem, không hút thuốc gần rạp. Thời gian vừa phải với người không quá thân là mười lăm đến hai mươi phút, sau đó chào người lớn trong nhà rồi về. Ra về không cần chào to cả rạp, chỉ cần tìm một người trong gia đình mà nói nhỏ.
Nói gì với tang chủ: câu mẫu theo vai
Câu chia buồn trong đám ma càng ngắn càng tốt. Gia đình đang không đủ sức đáp những câu dài. Chọn câu hợp vai của bạn:
- Cháu đi thay bố mẹ, nói với bác trai hoặc bác gái: Cháu là con nhà bác C ở đầu xóm. Bố mẹ cháu bận chưa về kịp, dặn cháu sang thắp hương cho ông. Bác giữ sức khoẻ ạ.
- Bạn của con người mất, nói với bạn mình: Mình biết tin là sang ngay. Cậu có cần mình đỡ việc gì thì cứ bảo.
- Hàng xóm cũ, nói với người vợ của người mất: Cháu thương bác quá. Hồi bé cháu hay sang đây chơi, bác trai hay cho cháu ngồi xem bác sửa xe.
- Khi tang chủ hỏi lại vì sao biết tin: Dạ, mẹ cháu đọc tin trong nhóm xóm rồi gọi cháu, cháu thu xếp sang luôn ạ.
- Khi ra về: Cháu xin phép về trước, mai bố mẹ cháu sẽ sang. Bác nghỉ được lúc nào thì nghỉ ạ.
- Khi không biết nói gì hơn: Cháu xin chia buồn với cả nhà. Câu này đủ, không cần thêm.
Một câu nhắc lại một kỷ niệm nhỏ có thật về người mất thường làm gia đình được an ủi hơn mọi lời văn hoa. Nhưng chỉ nói khi bạn thật sự có kỷ niệm, đừng gượng.
Không hỏi người mất bệnh gì, đi lúc mấy giờ, có kịp nói gì không. Nếu gia đình tự kể, bạn ngồi nghe, gật đầu, đừng hỏi gặng.
Câu nói dở và câu nói được
Nhiều câu buột ra vì thói quen, không có ý xấu, nhưng nghe trong không khí tang thì lạc.
| Tránh | Vì sao người nhà phật lòng | Thay bằng |
|---|---|---|
| Thôi ông cũng thọ rồi, đi thế là sướng. | Người mất bao nhiêu tuổi thì người ở lại vẫn mất một người thân. Câu này như bảo họ đừng buồn. | Ông sống hiền, cả xóm ai cũng quý. |
| Sao không đưa đi viện sớm hơn? | Như trách gia đình chăm không chu đáo, đúng lúc họ đang tự dằn vặt. | Không hỏi. Nếu họ kể, chỉ nói: Cả nhà đã lo cho ông hết sức rồi. |
| Đừng khóc nữa, phải mạnh mẽ lên. | Người ta có quyền khóc trong đám của người thân mình. | Ngồi cạnh, im lặng, đưa chén nước. |
| Hôm nay mình bận lắm, ghé được tí thôi. | Nghe như mình đang ban ơn. | Cháu xin phép về sớm, mai cháu sang lại. |
| Hỏi chuyện chia tài sản, ai ở nhà này. | Chạm vào chuyện riêng nhạy cảm nhất của một nhà có tang. | Không nhắc đến, kể cả khi người khác đang bàn. |
Một việc nữa ít ai nói ra: không chụp ảnh, quay phim trong rạp, không đăng ảnh đám ma lên mạng khi chưa được gia đình đồng ý. Nhiều nhà rất buồn khi thấy hình người thân mình trên trang của một người lạ.
Đám ở quê, ở nhà tang lễ, ở chung cư: khác nhau chỗ nào
Đám ở quê. Thường kéo dài nhiều ngày, có rạp dựng trước sân, có người trong xóm lo phần việc chung như nấu nước, xếp ghế, đón khách. Khách thân có khi được mời ở lại ăn cơm. Nếu bạn là người trẻ trong xóm, hỏi thẳng người đang lo việc: Cháu phụ được gì không ạ? thì nhà có tang rất quý.
Đám ở nhà tang lễ. Giờ viếng và giờ đưa được ấn định chặt, khách đến đúng khung giờ, viếng gọn và về, ít ai ngồi lâu. Không có chuyện ở lại ăn uống. Đi vào nhà tang lễ thì đỗ xe đúng chỗ bảo vệ chỉ, không đứng tụm ngoài cửa nói chuyện.
Đám ở chung cư. Nhiều gia đình chỉ để linh cữu tại nhà ngắn hoặc làm lễ ở sảnh theo thoả thuận với ban quản lý. Căn hộ chật, vì vậy khách nên viếng nhanh, không đi cả đoàn đông cùng lúc, đi nhẹ ở hành lang để hàng xóm khác không phiền.
Bắc, Trung, Nam thường thấy khác nhau. Ở nhiều vùng phía Bắc, khách được đọc tên khi vào viếng và gia đình đứng hai bên đáp lễ. Nhiều nơi ở miền Trung, hội hiếu của làng đứng ra lo việc, khách đưa lễ qua người trong hội. Ở nhiều nhà phía Nam, đám có thể kéo dài hơn, khách ghé ban đêm ngồi với gia đình là chuyện thường. Đây chỉ là những gì hay gặp, tuỳ làng, tuỳ nhà, gặp chỗ lạ thì hỏi người lớn tuổi đang lo việc.
Lỡ làm sai trong đám ma thì gỡ thế nào
Lỡ mặc áo màu sáng vì đi thẳng từ chỗ làm tới: không cần về thay nếu nhà xa. Viếng xong là về, không ngồi lâu ở chỗ đông. Nếu gặp người nhà, nói luôn: Cháu đi từ chỗ làm sang, không kịp thay đồ, cháu xin phép. Người ta hiểu, và câu nói đó cho thấy bạn biết.
Lỡ để chuông điện thoại reo lúc đang viếng: tắt ngay, không nghe máy, không cười trừ. Ra ngoài rạp rồi mới gọi lại. Lỡ nói một câu lạc như câu "thôi cũng thọ rồi": đừng cố giải thích dài. Lúc chào về, nói thêm một câu thật lòng là đủ: Cháu vụng nói, cháu chỉ mong bác giữ sức.
Lỡ quên phong bì, hoặc biết tin muộn không kịp viếng: không sao. Vài hôm sau, hoặc dịp cúng tuần, bạn qua nhà thắp hương, gửi lễ và nói: Hôm đám cháu không sang kịp, nay cháu xin phép thắp nén hương cho ông. Nhiều gia đình nhớ những người quay lại sau đám hơn cả người đến lúc đông.
Điều duy nhất khó gỡ là cãi nhau, to tiếng hay say rượu trong đám. Nếu thấy mình hoặc người đi cùng sắp như vậy, rời rạp trước, chuyện gì cũng để hôm khác.
Câu hỏi thường gặp
Đi đám ma mặc màu gì là phải phép?
Màu tối và trơn như đen, xám, xanh đậm, nâu là an toàn ở hầu hết mọi nơi. Áo trắng trơn cũng được nhiều vùng chấp nhận. Nên tránh màu đỏ, hồng, vàng chói, áo in hình lớn và quần áo hở. Không cần mua đồ mới, đồ tối màu sẵn có là đủ.
Đi đám ma nên ngồi lại bao lâu?
Với người không quá thân, viếng xong ngồi uống chén nước mười lăm đến hai mươi phút rồi chào về là vừa. Người thân thiết hoặc hàng xóm gần có thể ở lại lâu hơn để phụ việc. Ở nhà tang lễ, khách thường viếng xong là về luôn.
Phong bì phúng viếng đưa cho ai?
Đưa cho người ngồi ở bàn ghi sổ, nhận lễ gần cổng hoặc dưới rạp, bằng hai tay, kèm tên mình. Không dúi trực tiếp vào tay tang chủ đang đứng chịu tang. Nếu không thấy bàn nhận lễ, hỏi người trực xem nên gửi ai.
Có nên mang con nhỏ đi đám ma không?
Tuỳ tuổi của con và độ thân với gia đình. Trẻ còn nhỏ, dễ khóc, dễ chạy nhảy thì nên gửi ở nhà. Nếu bắt buộc phải mang theo, giữ con bên cạnh, viếng nhanh rồi về, đừng để con chơi ở khu vực gia đình đang làm lễ.
Không quen tang chủ mà quen người khác trong nhà thì chia buồn với ai?
Chia buồn với người bạn quen trước, vì người đó sẽ giới thiệu bạn với người lớn trong nhà. Sau đó cúi đầu chào người lớn nhất, nói một câu ngắn như xin chia buồn với gia đình. Không cần kể dài mình là ai.
Đi đám ma xong có cần kiêng gì không?
Mỗi vùng có những tập quán riêng sau khi đi đám về, nhiều nhà vẫn giữ, nhiều nhà không. Đó là văn hoá để tham khảo, không có gì bắt buộc. Nếu nhà mình có người lớn tuổi để ý, bạn hỏi và làm theo cho người nhà yên lòng là được.