Họ hàng nhờ cho con ở nhờ khi lên thành phố học, trước khi nhận hãy bàn với người cùng nhà, rồi nói rõ ngay từ đầu ba chuyện: ở bao lâu, góp tiền ăn ở thế nào và nếp nhà ra sao; nhận thì nhận cho tử tế, chưa thể nhận thì từ chối sớm kèm cách giúp khác, đừng gật đầu cho qua rồi để cả hai bên khổ. Giao hẹn rõ không làm mất tình, chính sự mập mờ mới làm mất tình.
Ví dụ giả định: anh trai bạn ở quê gọi lên, cháu gái vừa đỗ đại học ở thành phố, nhà nghĩ ở ký túc xá không yên tâm, muốn cho cháu ở với vợ chồng bạn trong căn hộ hai phòng. Đây là tình huống rất nhiều gia đình gặp mỗi mùa nhập học.
Người nhờ, người được nhờ và người ở nhờ đều đang ngại
Anh chị ở quê nhờ vì thương con, sợ con một mình nơi lạ, sợ ở trọ tốn kém và bạn bè xấu. Họ cũng biết nhà bạn chật, biết bạn bận, nhưng nghĩ "người nhà với nhau, thêm đôi đũa thôi". Trong đầu họ, việc này nhẹ hơn rất nhiều so với thực tế bạn phải sắp xếp.
Bạn thì ngại từ chối vì sợ mang tiếng không thương cháu, ngại nói chuyện tiền vì sợ bị coi là tính toán. Người bạn đời có thể không vui vì không gian riêng bị chia, nhất là khi nhà có con nhỏ. Còn cháu, người sẽ ở nhờ, lại ngại nhất: sợ làm phiền, sợ không biết nếp nhà cô chú, không dám hỏi chỗ để đồ, không dám nói khi đói.
Ba nỗi ngại đó nếu không nói ra sẽ thành ba cục tức nhỏ, tích dần qua từng tuần. Biết điều ở đây là người lớn đứng ra nói trước những chuyện khó nói, để đứa trẻ không phải đoán. Một đứa mười tám tuổi mới rời nhà sẽ không bao giờ tự hỏi "con góp tiền chợ bao nhiêu", nó chỉ lặng lẽ ăn ít đi.
Trước khi trả lời: bàn trong nhà và cân sức mình
Đừng nhận lời ngay trong cuộc điện thoại đầu. Một câu "Để em bàn với nhà em rồi tối mai em gọi lại anh nhé" là đủ lịch sự. Sau đó, vợ chồng ngồi với nhau xem:
- Nhà có chỗ ngủ riêng cho cháu không, hay phải ngủ ghế xếp ở phòng khách. Một năm học là dài, ngủ phòng khách vài tuần thì được, cả năm thì cả nhà lẫn cháu đều mệt.
- Giờ giấc nhà mình có hợp với một sinh viên không: đi học sớm, học nhóm tối, thi cử thức khuya.
- Ai trong nhà sẽ là người nhắc nhở, để ý cháu. Cả hai vợ chồng phải cùng đồng ý, người nào miễn cưỡng thì sau này mâu thuẫn sẽ đổ lên đầu đứa trẻ.
- Nếu nhà có con nhỏ, có người già, có ai đang ốm, thêm một người ở cùng có làm nhà quá tải không.
- Thời hạn bạn nhận được: một học kỳ, một năm, hay đến khi cháu quen thành phố rồi ra ở ký túc xá cùng bạn.
Nếu bàn xong mà thấy không kham nổi, từ chối sớm là tử tế với cả cháu. Nhận cho đẹp lòng rồi sau ba tháng không chịu được mà bảo cháu chuyển đi giữa học kỳ mới là làm tổn thương thật.
Câu nói mẫu khi nhận lời và khi từ chối
Khi nhận lời, nói luôn phần giao hẹn trong cùng cuộc gọi, giọng vui: "Anh chị cứ cho cháu lên, nhà em chật nhưng có chỗ cho cháu. Em nói trước để anh chị yên tâm: năm đầu cháu ở với em cho quen, sang năm hai mình xem cháu muốn ở ký túc xá với bạn hay ở tiếp."
Chuyện tiền ăn ở, người nhờ thường tự đề cập. Nếu họ hỏi, đáp thật: "Tiền nhà thì anh chị đừng lo. Tiền chợ thì anh chị góp với em một ít mỗi tháng cho cháu ăn uống thoải mái, em không tính toán gì đâu." Mức bao nhiêu là chuyện hai bên tự thoả, ví dụ giả định một triệu rưỡi mỗi tháng, tuỳ hoàn cảnh, độ thân và tập quán nơi mình sống. Nếu nhà anh chị khó khăn, bạn hoàn toàn được miễn, nhưng nói rõ ra để họ khỏi áy náy.
Khi từ chối, nói lý do thật và đưa cách giúp khác: "Anh ơi, nhà em có hai phòng mà bé nhà em đang ôn thi lớp mười, em sợ cháu ở cũng không thoải mái. Em tìm giúp cháu phòng trọ gần nhà em, cuối tuần cháu sang ăn cơm, có gì em lo cho cháu."
Với chính cháu, ngày đầu tới nhà, nói một câu cho cháu bớt khép nép: "Cháu cứ coi đây là nhà, đói thì mở tủ lạnh, cần gì thì nói cô, đừng ngại."
Giao hẹn ngày đầu: nói gì để tránh cục tức về sau
Nhiều chuyện nhỏ nếu không nói ngay từ tuần đầu thì về sau rất khó mở lời. Ngồi với cháu một buổi tối, nói nhẹ nhàng từng việc:
| Chuyện | Gợi ý cách giao hẹn |
|---|---|
| Giờ về nhà | Về muộn sau mười giờ tối thì nhắn trước một tin, đi qua đêm thì báo cô chú |
| Việc nhà | Tự giặt đồ, rửa bát sau bữa tối, dọn góc ngủ của mình |
| Bạn đến chơi | Báo trước, bạn đến chơi được nhưng không ngủ lại |
| Phòng tắm buổi sáng | Thống nhất giờ dùng để cả nhà kịp đi làm, đi học |
| Điện nước, máy lạnh | Tắt khi ra khỏi phòng, như mọi người trong nhà |
Điều quan trọng là áp những luật này cho cả nhà, không chỉ riêng cháu. Nếu con bạn được về muộn còn cháu thì không, cháu sẽ thấy mình là người ngoài. Cũng đừng giao hẹn qua tin nhắn với bố mẹ cháu rồi để bố mẹ nhắc lại, nói thẳng với cháu thì cháu thấy được tôn trọng như người lớn.
Tránh gì để cả hai bên khỏi phật lòng
Đừng kể chuyện cháu với bố mẹ cháu theo kiểu mách. Câu như "con anh dạo này đi chơi suốt" đến tai cháu sẽ làm cháu mất lòng tin với bạn. Có chuyện cần nói, nói thẳng với cháu trước; chuyện lớn mới báo bố mẹ, và báo theo kiểu cùng lo chứ không phải trách.
Đừng nhờ cháu việc quá sức. Phụ việc nhà là đúng, nhưng bắt trông em cả tối, đưa đón con mỗi ngày như người giúp việc là lợi dụng. Cháu không dám từ chối, nhưng bố mẹ cháu nghe được sẽ rất buồn.
Đừng than tiền chợ với người ngoài. Kể lể "nuôi thêm một miệng ăn tốn lắm" là cách nhanh nhất làm mất tình cả họ.
Đừng để vợ chồng cãi nhau về cháu trước mặt cháu. Có bất đồng thì nói riêng. Đứa trẻ ở nhờ nghe thấy mình là nguyên nhân sẽ day dứt rất lâu.
Những điều nhỏ làm cháu thấy là người nhà
Người từng ở nhờ nhà họ hàng thời sinh viên thường nhớ mãi vài chi tiết rất nhỏ: cô chú để dành phần cơm khi cháu về muộn, có một cái ngăn tủ riêng, một chìa khoá riêng, được hỏi "mai con thi môn gì" trong bữa tối. Những thứ đó không tốn tiền, nhưng cho cháu cảm giác mình có chỗ đứng trong nhà, không phải khách ở tạm.
Ngược lại, những chi tiết nhỏ cũng làm cháu tủi: khoá tủ lạnh ngăn đồ ăn ngon, bàn chuyện tiền điện tăng ngay trước mặt cháu, gọi cháu là "đứa ở nhờ" khi giới thiệu với khách. Khi giới thiệu, nói "Đây là cháu nhà anh trai em, lên học đại học, ở với nhà em" là đủ ấm.
Ngày lễ, ngày sinh nhật cháu, một bữa cơm có thêm món cháu thích, hoặc cuối tuần rủ cháu đi chợ cùng, là cách để cháu bớt nhớ nhà. Và khi cháu về quê dịp Tết, gửi về cho anh chị vài món quà nhỏ kèm lời khen cháu, bố mẹ cháu sẽ nhớ cái tình đó lâu hơn mọi khoản tiền.
Mỗi miền mỗi nếp cho ở nhờ
Ở nhiều gia đình miền Bắc, chuyện cháu lên thành phố học ở nhờ nhà chú, nhà bác khá phổ biến, và bố mẹ cháu thường gửi kèm gạo, đồ quê theo mùa thay cho tiền. Người lớn bên đó coi trọng chuyện cháu chào hỏi đầy đủ, đi thưa về gửi, nên dặn cháu điều này từ đầu sẽ đỡ va chạm.
Ở miền Trung, nhiều nhà có thói quen gửi con lên ở với họ hàng như một lời nhờ trông nom dạy bảo, nên người nhận đôi khi được kỳ vọng nhắc cả chuyện học hành. Hỏi rõ bố mẹ cháu muốn mình để ý tới mức nào. Ở miền Nam, cách giao hẹn thường thẳng thắn hơn, nói chuyện tiền ăn từ đầu được coi là bình thường, và cháu ở nhờ hay được đối xử thoải mái như con trong nhà.
Đây là cách thường thấy, mỗi nhà mỗi khác, nhà bạn có nếp riêng thì cứ giữ nếp nhà mình và nói rõ với cháu.
Khi đã nhận rồi mà thấy không ổn
Đã nhận mà nhà quá chật, cả nhà mệt. Đừng đợi tới lúc tức mới nói. Gọi cho anh chị trước, nói thật và đưa phương án: "Anh ơi, em thấy cháu ngủ phòng khách học không được, em tìm giúp cháu phòng ký túc xá cho kỳ sau, cuối tuần cháu vẫn về nhà em ăn cơm." Báo trước cả học kỳ để cháu có thời gian chuẩn bị.
Đã lỡ nặng lời với cháu. Xin lỗi cháu trực tiếp, không coi nhẹ. Người lớn xin lỗi đứa trẻ ở nhờ là cách nhanh nhất cho cháu thấy mình vẫn được coi là người nhà.
Cháu vi phạm giao hẹn nhiều lần. Nói riêng với cháu một lần nghiêm túc, rồi nếu vẫn vậy mới báo bố mẹ. Không nói qua người khác, không bóng gió trong bữa cơm.
Bố mẹ cháu trách mình không để ý cháu. Đừng thanh minh dài. Nghe hết, nhận phần mình chưa làm tới, rồi nói rõ giới hạn: "Em lo cho cháu ăn ở, nhắc giờ giấc được, còn chuyện cháu học thế nào ở trường thì em không theo sát được, anh chị gọi cho cháu thường xuyên giúp em." Nói rõ phần ai nấy lo thì lần sau ít trách nhau hơn.
Câu hỏi thường gặp
Họ hàng nhờ cho con ở nhờ mà nhà chật thì từ chối thế nào?
Nói lý do thật về chỗ ở, rồi đề nghị cách giúp khác như tìm phòng trọ gần nhà, cho cháu sang ăn cơm cuối tuần, làm người để bố mẹ cháu gọi khi cần. Từ chối sớm kèm cách giúp được thì họ hàng thường hiểu.
Có nên nhận tiền ăn của cháu ở nhờ không?
Nhận một khoản góp tiền chợ là bình thường và giúp bố mẹ cháu đỡ áy náy, mức bao nhiêu tuỳ hoàn cảnh hai bên. Nếu nhà anh chị khó khăn, bạn có thể miễn nhưng nên nói rõ để họ yên tâm.
Nên giao hẹn những gì với cháu ở nhờ?
Thường là giờ về nhà, việc nhà tự làm, bạn bè đến chơi, giờ dùng phòng tắm và chuyện điện nước. Nói thẳng với cháu ngay tuần đầu, áp dụng như mọi người trong nhà.
Cháu ở nhờ về muộn, đi chơi nhiều thì có nên báo bố mẹ cháu không?
Nên nói thẳng với cháu trước, nhắc lại giao hẹn. Chỉ khi cháu vẫn vậy hoặc có chuyện đáng lo mới báo bố mẹ, và báo theo kiểu cùng lo cho cháu chứ không phải mách tội.
Đã nhận cho ở nhờ rồi muốn cháu chuyển ra thì nói sao?
Báo trước với bố mẹ cháu đủ lâu, nói lý do thật và giúp cháu tìm chỗ mới như ký túc xá hay phòng trọ gần. Vẫn mời cháu về ăn cơm cuối tuần để cháu thấy không bị đẩy đi.
Vợ hoặc chồng không đồng ý cho cháu ở nhờ thì sao?
Không nên nhận khi người cùng nhà chưa đồng ý, vì mâu thuẫn sau này sẽ dồn lên đứa trẻ. Hai vợ chồng bàn kỹ, nếu chưa thống nhất thì chọn cách giúp khác cho cháu.