Khi họ hàng hỏi vay tiền, câu trả lời biết điều là câu trả lời thật: chỉ đưa số tiền mà nếu không lấy lại được nhà mình vẫn sống bình thường và không giận ai; nếu không đưa được thì từ chối sớm, rõ, bằng lý do của nhà mình chứ không chê chuyện của người hỏi, và nếu được thì giúp một phần theo cách khác. Điều làm mất lòng nhiều nhất không phải là câu "không", mà là hứa lưng chừng rồi để người ta chờ.
Bài này đi qua một tình huống rất hay gặp: một người trong họ, có khi là chú, là chị họ, có khi là đứa em con nhà bác, đến nhà ngồi uống nước rồi ngỏ lời. Bạn sẽ có thứ tự để nghĩ trước khi mở miệng, câu nói mẫu cho từng hướng, những câu nên tránh, cách các nơi thường xử, và cách gỡ nếu lỡ hứa rồi mà không làm được.
Người ngỏ lời đang nghĩ gì khi ngồi trước mặt bạn
Hiếm ai hỏi vay người trong họ một cách nhẹ nhõm. Thường người ta đã cân nhắc nhiều ngày, đã thử chỗ khác, và chọn đến nhà bạn vì nghĩ bạn là người dễ nói chuyện nhất. Cái họ sợ nhất lúc đó là bị nhìn như người làm ăn kém, người không biết lo. Vì vậy họ hay vòng vo: hỏi thăm công việc, khen nhà cửa, kể chuyện con cái, rồi mới nói câu chính khi chén nước đã nguội.
Hiểu điều đó, việc đầu tiên của bạn là để người ta nói hết, đừng cắt ngang, đừng hỏi dồn "vay để làm gì, bao giờ trả". Hãy rót thêm nước, nghe cho trọn câu chuyện. Người được nghe tử tế thì dù cuối cùng không vay được vẫn ra về với cảm giác mình được tôn trọng. Người bị tra hỏi như ở quầy giao dịch thì dù vay được vẫn thấy nhục.
Phía bạn cũng có cái khó riêng. Bạn sợ mang tiếng "có của mà không giúp", sợ bố mẹ mình bị họ hàng nói ra nói vào, và cũng sợ tiền đi rồi không về. Cả hai phía đều có lý, nên cách biết điều là không quyết ngay tại chỗ nếu chưa chắc. Một câu như "Cháu nghe rồi chú ạ, cho cháu hai hôm để bàn với nhà cháu, thứ năm cháu sang báo chú" vừa cho bạn thời gian, vừa cho người hỏi một mốc rõ ràng để không phải ngồi chờ trong lo lắng.
Thứ tự nghĩ trước khi trả lời
Trong hai ngày hẹn đó, bạn tự trả lời lần lượt mấy câu dưới đây, theo đúng thứ tự. Câu nào ra "không" thì dừng ở đó.
- Tiền này có phải tiền dự phòng của nhà mình không? Tiền khám chữa bệnh, tiền học của con, tiền trả nợ đến hạn thì không đem cho ai vay, kể cả người thân nhất. Đi vay chỗ khác để cho người thân vay lại càng không nên.
- Nếu mất hẳn số này, nhà mình có sống bình thường không, và mình có giận người ta không? Nhiều người từng trải nói gọn: chỉ đưa số tiền mà mình coi như đã cho. Ví dụ giả định, người ta hỏi 50 triệu nhưng mất 10 triệu thì bạn vẫn thanh thản, còn mất 50 triệu thì bạn mất ngủ. Con số an toàn với bạn khi đó là 10 triệu; với mỗi nhà thì tuỳ hoàn cảnh, độ thân và tập quán nơi mình sống.
- Vợ hoặc chồng mình có đồng ý không? Tiền chung của hai vợ chồng thì phải hai người cùng gật. Một người tự quyết rồi về báo lại là gieo chuyện cãi nhau trong nhà mình, sau đó lại đổ lên đầu người họ hàng.
- Lần trước người này vay, mọi chuyện ra sao? Không phải để trách, mà để biết mình nên giúp theo cách nào: đưa tiền, hay giúp việc khác.
- Có cách giúp nào không phải là đưa tiền mặt không? Trả hộ một khoản cụ thể như tiền học của cháu, cho mượn đồ, giới thiệu việc làm, góp công. Nhiều khi cách này giúp được đúng chỗ cần hơn.
Đi hết năm câu, bạn sẽ ở một trong ba chỗ: cho vay đủ, giúp một phần, hoặc từ chối. Chỗ nào cũng biết điều được nếu nói cho đúng. Điều không biết điều là bỏ qua bước nghĩ, gật vội vì nể, rồi sau đó khó chịu với người ta suốt mấy năm.
Câu nói mẫu cho từng hướng trả lời
Khi cho vay đủ. Nói rõ số tiền và cách trả ngay lúc đưa, giọng nhẹ nhàng như chuyện bình thường: "Nhà cháu gửi chú đủ số chú cần. Chú cứ lo việc nhà trước, đến khoảng cuối năm chú xoay được thì gửi lại cháu, có gì thay đổi chú cứ nói sớm với cháu là được." Câu này không đòi lãi, không dọa, nhưng đã có mốc thời gian để sau này nhắc không bị coi là bất ngờ.
Khi chỉ giúp được một phần. Đừng xin lỗi rối rít như thể mình có lỗi. Hãy nói cái mình làm được: "Số chú cần thì nhà cháu không xoay đủ được, nhưng nhà cháu gửi chú một phần này, chú cầm đỡ trước. Chú đừng nghĩ ngợi, phần này lúc nào tiện thì gửi lại."
Khi từ chối. Lý do phải là chuyện của nhà mình, ngắn, thật, không kể khổ dài dòng: "Cháu thương chú lắm, nhưng năm nay nhà cháu đang dồn tiền cho cháu nhỏ đi học và trả khoản nhà, cháu không đưa được. Cháu nói thật để chú tính đường khác cho sớm, đừng chờ nhà cháu." Câu cuối là phần quan trọng nhất: bạn đang nghĩ cho thời gian của người hỏi.
Khi người hỏi nài thêm. Không đổi lý do, không thêm lý do mới, chỉ nhắc lại nhẹ nhàng: "Cháu hiểu chú đang gấp. Nhà cháu tính kỹ rồi mới báo chú, thật sự không xoay được chú ạ. Có việc gì khác cháu đỡ được thì chú cứ bảo."
Khi tiễn ra về. Dù kết quả thế nào cũng tiễn ra tận cổng, hỏi thăm một câu về người nhà: "Chú về cho cháu gửi lời hỏi thăm cô, hôm nào rảnh cháu qua chơi." Câu tiễn này giữ cho buổi nói chuyện không biến thành một cuộc giao dịch thất bại.
Câu dễ làm người hỏi phật lòng và câu nên thay
Phần lớn sự phật lòng đến từ giọng điệu chứ không phải từ quyết định. Dưới đây là những câu hay buột miệng và cách nói khác cùng ý.
| Tránh nói | Thay bằng |
|---|---|
| "Sao chú làm ăn kiểu gì mà đến nỗi này?" | "Chú đang gặp khó thì cứ nói, cháu nghe đã." |
| "Để cháu xem đã" rồi im luôn không báo lại | "Cho cháu đến thứ năm, cháu sang báo chú dù được hay không." |
| "Nhà cháu cũng hết tiền rồi" khi người ta vừa thấy nhà mình mua xe | "Tiền nhà cháu đang để cho việc học của cháu nhỏ, không rút ra được." |
| "Chú viết giấy cho cháu đi, không thì thôi" | "Mình ghi lại mấy dòng cho cả hai nhà cùng nhớ chú nhé, cho rõ ràng." |
| Kể chuyện người khác vay rồi không trả | Không nhắc chuyện của ai, chỉ nói việc của nhà mình. |
Chuyện ghi giấy là chỗ nhiều nhà ngại nhất. Với số tiền nhỏ, nhiều người chỉ nhắn lại một tin ghi số tiền và mốc trả để hai bên cùng nhớ. Với số tiền lớn, nên có giấy viết tay ghi rõ người vay, người cho vay, số tiền, hạn trả, có chữ ký hai bên. Ý nghĩa pháp lý của giấy vay, cách ghi sao cho đủ, cần người làm chứng hay không, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, đừng tự đoán theo lời truyền miệng.
Mấy việc không cần làm khi từ chối
Người hay ngại thường làm thừa, và chính phần thừa ấy lại làm người hỏi thấy khó chịu. Những việc dưới đây bạn có thể bỏ qua.
- Không cần khai chi tiết tiền nong nhà mình. Bạn không có nghĩa vụ kể lương bao nhiêu, tiết kiệm ở đâu. Một lý do ngắn và thật là đủ; càng kể dài càng giống đang biện hộ.
- Không cần bịa ra khó khăn. Lời nói dối về tiền trong họ rất dễ lộ, chỉ cần một lần ai đó thấy bạn đi mua sắm. Lý do "nhà cháu đã để tiền cho việc khác" là thật với gần như mọi nhà.
- Không cần gửi quà bù. Mang quà sang sau khi từ chối dễ bị hiểu là mua sự yên lòng của chính mình. Một cú điện thoại hỏi thăm có giá trị hơn.
- Không cần tránh mặt. Gặp ở đám giỗ, ngày Tết vẫn chào hỏi, mời nước như thường. Tránh mặt khiến người ta nghĩ bạn khinh họ, trong khi bạn chỉ đang ngại.
- Không cần hứa "lần sau". Câu "lần sau có thì cháu giúp" nghe êm nhưng là một lời hứa mới, người ta sẽ quay lại đúng lúc bạn không ngờ.
Giữ gọn như vậy, lời từ chối của bạn nghe như một quyết định đã cân nhắc của cả nhà, không phải một cái cớ. Người hỏi có thể buồn một lúc, nhưng họ sẽ không thấy bị xem thường, và đó mới là điều giữ được tình họ hàng lâu dài.
Mỗi nơi thường xử chuyện này khác nhau
Ở nhiều làng phía Bắc, chuyện vay mượn trong họ hay đi qua người lớn: người hỏi vay đôi khi nhờ bố mẹ bạn ngỏ lời trước, hoặc bạn được bố mẹ dặn "nhà mình nên giúp". Khi đó biết điều là về hỏi lại bố mẹ cho rõ ý trước khi trả lời, và nếu phải từ chối thì để bố mẹ biết trước, để bố mẹ không bị bất ngờ khi gặp người ta ở đám giỗ.
Ở nhiều vùng miền Trung, người ta quý chữ tín và hay nhớ lâu cả chuyện được giúp lẫn chuyện bị từ chối. Câu từ chối cần đặc biệt rõ ràng và đúng hẹn báo lại, vì "để xem" mà im lặng dễ bị hiểu là coi thường.
Ở nhiều nhà phía Nam, chuyện tiền thường được nói thẳng hơn, giọng xuề xòa hơn: "Thôi anh Hai, đợt này em kẹt thiệt, em không đưa được, anh đừng buồn em nha." Nói thẳng và tình cảm thường được đón nhận hơn là vòng vo.
Đó là những nét thường thấy, không phải luật. Tuỳ làng, tuỳ nhà, tuỳ từng người, nên cách chắc nhất vẫn là hỏi người lớn trong nhà xem trước đây nhà mình đã xử với người này thế nào.
Lỡ hứa rồi mà không đưa được thì gỡ thế nào
Tình huống hay gặp là bạn gật đầu ngay tại chỗ vì nể, về nhà bàn thì vợ hoặc chồng không đồng ý, hoặc khoản tiền bạn tính hóa ra không rút ra được. Lúc này cái sai lớn nhất là im lặng, hẹn lần lữa, để người ta tính toán dựa trên lời hứa của mình. Càng để lâu, người kia càng lỡ cơ hội xoay chỗ khác.
Cách gỡ là báo lại sớm nhất có thể, gặp trực tiếp hoặc gọi điện, không nhắn một dòng ngắn rồi tắt máy. Nhận phần sai về mình: "Cháu xin lỗi chú, hôm trước cháu nhận lời vội quá, về tính lại thì nhà cháu không xoay được số đó. Cháu báo chú ngay để chú còn kịp tính chỗ khác." Không đổ lỗi cho vợ hoặc chồng, vì câu "tại vợ cháu không cho" khiến người kia giận cả người vắng mặt.
Nếu giúp được một phần thì đưa luôn phần đó cùng lúc với lời xin lỗi. Sau đó, vài tuần sau hỏi thăm việc của người ta đã ổn chưa. Một lần hỏi thăm thật lòng sau khi từ chối thường gỡ được nhiều hơn mười lời giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho họ hàng vay tiền khi mình cũng không dư dả?
Nếu số tiền đó là tiền dự phòng cho việc học, khám chữa bệnh hay khoản nợ đến hạn của nhà mình thì không nên. Từ chối sớm và thật còn tốt cho cả hai bên hơn là cho vay rồi chính nhà mình lâm vào khó, sau đó lại phải đi đòi.
Từ chối cho người thân vay tiền thế nào để không mất lòng?
Nói sớm, nói rõ, lấy lý do là việc của nhà mình chứ không bàn chuyện làm ăn của người hỏi. Thêm một câu nghĩ cho họ như "cháu báo sớm để chú tính đường khác" và tiễn ra cổng tử tế, hỏi thăm người nhà.
Cho người thân vay có nên viết giấy không?
Với khoản lớn, nhiều nhà vẫn ghi lại mấy dòng có số tiền, hạn trả và chữ ký hai bên để cả hai cùng nhớ, nói theo hướng "cho rõ ràng" chứ không phải "không tin". Giá trị pháp lý cụ thể của giấy tờ nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Họ hàng nhờ bố mẹ mình ngỏ lời vay thì làm sao?
Về nói chuyện riêng với bố mẹ trước, nghe bố mẹ muốn gì và vì sao. Nếu quyết định không cho vay, báo bố mẹ biết trước khi bạn trả lời người hỏi, để bố mẹ không bị bất ngờ khi gặp họ hàng.
Đã cho vay một lần chưa trả, người đó lại hỏi vay tiếp thì nói gì?
Không cần nhắc lại món cũ bằng giọng trách. Bạn nói nhẹ rằng nhà mình chỉ xoay được một lần, lần này không đưa thêm được, và nếu tiện thì bàn luôn chuyện khoản trước bao giờ chú thu xếp được.