BietDieu.comBiết Điều
Tết, giỗ và họ hàng

Về quê ăn giỗ nhà bác lần đầu: đến giờ nào, phụ việc gì, ngồi mâm nào cho phải

Người trẻ ở thành phố về quê ăn giỗ trong họ lần đầu: nên đến từ hôm trước hay sáng hôm giỗ, vào bếp phụ gì, ngồi mâm nào, nói gì với các cụ và khi nào xin phép về.

A young Vietnamese woman in a magenta cardigan carries a tray of rice bowls past relatives seated on long wooden benches in a large family hall, wide shot, warm midday light

Về quê ăn giỗ trong họ lần đầu, người trẻ nên đến sớm hơn giờ ăn ít nhất một hai tiếng (nhà thân thì về từ chiều hôm trước, hôm "tiên thường"), chào các cụ trước, xin một việc cụ thể ở bếp hoặc ở sân, ngồi mâm theo người trong nhà xếp, và chỉ xin phép về sau khi mâm của các cụ đã xong. Phần lễ trong nhà do gia chủ lo; khách và con cháu chỉ cần làm theo hướng dẫn của người trong nhà, không tự ý can dự.

Ở thành phố, đi giỗ nhiều khi chỉ là đến ăn một bữa rồi về. Ở quê, ngày giỗ là ngày cả họ góp tay: người làm cỗ, người dựng rạp, người kê bàn ghế, người tiếp khách. Người trẻ lần đầu về dễ thấy mình lạc lõng, không biết đứng đâu, làm gì. Bài này đi theo thứ tự một ngày giỗ, kèm những câu nói mẫu và những điều nên tránh.

Người nhà có giỗ đang bận gì, và họ để ý gì ở bạn

Gia chủ ngày giỗ thường là người mệt nhất họ. Từ hôm trước họ đã lo mua sắm, thuê bát đĩa, mời người làm cỗ, xếp mâm cho mấy chục người. Sáng hôm giỗ, bác gái đứng bếp từ bốn giờ, bác trai đi đón các cụ. Họ không có thời gian dẫn bạn đi giới thiệu từng người, cũng không có thời gian chỉ bạn việc gì. Có nhà còn phải lo chỗ ngủ cho con cháu ở xa về, lo mâm riêng cho người ăn chay, lo đón cụ già ở xóm bên. Mỗi người trẻ tự tìm được việc là bớt cho gia chủ một mối lo.

Điều họ để ý ở người trẻ rất đơn giản: có về không, về lúc nào, có chịu xắn tay không. Một đứa cháu ở thành phố về từ chiều hôm trước, ngồi nhặt rau với các cô, sáng ra bê bàn kê ghế, được nhớ cả năm. Một đứa cháu đến đúng lúc mâm vừa bày, ăn xong ngồi xem điện thoại rồi về, cũng được nhớ, nhưng theo cách khác.

Người lớn trong họ cũng để ý cách bạn chào. Ở những ngày như thế này, có nhiều cụ lâu rồi bạn không gặp, có người bạn không nhớ là ai. Chào sót một cụ có khi bị nhắc lại với bố mẹ bạn. Đừng lo quá, chỉ cần có người trong nhà đi cùng để chỉ cho mình.

Một ngày giỗ ở quê, theo từng mốc

Ví dụ giả định một đám giỗ ông nội của bác cả, nhà bạn là nhà chú, bạn ở thành phố về.

  1. Chiều hôm trước: nếu là giỗ trong nhà thân (ông bà, bố mẹ của bác), nên về từ chiều hôm trước. Đây là lúc làm nhiều việc nhất: rửa bát đĩa thuê, nhặt rau, gói giò, kê bàn. Gọi trước cho bác: "Bác ơi, chiều mai cháu về phụ bác, bác cần cháu mua gì thì bảo cháu nhé."
  2. Sáng sớm hôm giỗ: nếu không về được hôm trước, có mặt trước giờ ăn ít nhất hai tiếng. Giờ ăn ở quê thường khoảng mười, mười một giờ trưa, có nơi sớm hơn. Hỏi bố mẹ giờ cỗ để không đến muộn.
  3. Vào nhà: chào các cụ cao tuổi nhất trước, rồi đến bác, chú, cô. Có nghi thức gì trong nhà thì đứng sau người lớn, làm theo hướng dẫn, không tự đi trước.
  4. Xin việc: hỏi thẳng một người đang chỉ huy trong bếp hoặc ngoài sân: "Cô ơi cháu làm gì được ạ?". Đừng hỏi chung "có cần cháu giúp gì không", vì câu trả lời luôn là "thôi cháu ngồi chơi".
  5. Lúc bày mâm: người trẻ thường được giao bê mâm, xếp bát đũa, rót nước. Bê mâm cho các cụ trước.
  6. Ngồi ăn: ngồi theo người trong nhà xếp. Nếu không ai xếp, tìm mâm của người cùng lứa hoặc cùng vai, không ngồi vào mâm các cụ.
  7. Sau bữa: phụ dọn mâm, rửa bát hoặc ít nhất bê bát ra chỗ rửa. Ở lại ít nhất tới khi các cụ đã về hoặc đã nghỉ.

Không cần mang lễ to nếu bạn đi cùng bố mẹ. Bố mẹ thường đã mang lễ cho cả nhà. Nếu đi một mình, hỏi bố mẹ nên góp gì để không trùng và không lệch với các nhà khác.

Chuyện ngồi mâm và ăn uống ở cỗ quê

Ở nhiều đám giỗ quê, mâm được xếp theo vai vế và giới tính khá rõ, mâm các cụ ông, mâm các cụ bà, mâm các bác, mâm con cháu. Có nơi ngồi chiếu trên sập, có nơi ngồi ghế băng dài kê quanh bàn trong nhà ngang hoặc dưới rạp. Người trẻ thường ngồi phía ngoài, gần lối đi, để tiện đứng lên lấy thêm cơm, thêm nước cho cả mâm.

Ngồi vào mâm, chờ người lớn nhất mâm cầm đũa trước. Nếu bạn là người nhỏ nhất, mời cả mâm: "Cháu mời các bác, các chú ăn cơm ạ." Trong mâm, người nhỏ tuổi thường phụ trách xới cơm, rót nước, rót rượu cho người lớn. Đây không phải việc của riêng con gái hay con trai, ai nhỏ nhất mâm thì làm.

Rượu là chuyện hay gặp ở mâm cỗ quê. Nếu không uống được, nói rõ từ đầu, cầm chén nước thay: "Dạ cháu phải lái xe về, cháu xin phép bác uống nước thay ạ." Người lớn thường chấp nhận khi lý do rõ ràng. Đừng nhận rồi bỏ dở, cũng đừng uống quá sức để không mất lòng; say ở nhà người ta trong ngày giỗ mới là chuyện mất lòng.

Một chi tiết nhỏ ít ai dặn: ăn xong đừng đứng dậy trước khi người lớn nhất mâm buông đũa. Nếu phải đi trước vì có việc, xin phép cả mâm một câu. Thức ăn thừa trong mâm không gói mang về, trừ khi gia chủ tự chia phần cho từng nhà, khi đó nhận bằng hai tay và cảm ơn.

Nói gì với các cụ và người trong họ

Những câu ngắn dưới đây đủ dùng cho hầu hết các lúc trong ngày.

  • Khi vào nhà: "Cháu chào ông, chào bà ạ. Cháu là con bố B, ở thành phố về ạ." Tự giới thiệu là con ai giúp các cụ nhận ra ngay.
  • Khi gặp người không nhớ là ai: "Dạ cháu chào bác ạ, lâu quá cháu mới về, bác vẫn khoẻ chứ ạ?" Rồi hỏi nhỏ bố mẹ sau.
  • Khi được hỏi chuyện công việc: trả lời ngắn, một chi tiết cụ thể, rồi hỏi lại chuyện nhà người đó.
  • Khi được khen "về phụ việc giỏi thế": "Dạ cháu về ít, được làm với các cô cháu vui ạ."
  • Khi xin phép về: "Dạ cháu xin phép ông bà, xin phép bác, chiều nay cháu phải đi làm sớm nên cháu về trước ạ. Giỗ năm sau cháu về sớm hơn."
  • Với gia chủ trước khi về: "Bác vất vả quá, cỗ ngon lắm bác ạ. Bác nghỉ ngơi đi kẻo mệt."

Tránh những câu như "cỗ ở quê nhiều mỡ quá", "sao không thuê nấu cho nhàn", hay bàn chuyện nhà này góp ít nhà kia góp nhiều. Những câu đó dù nói nhỏ cũng hay đến tai gia chủ.

Việc dễ làm phật lòng gia chủ và việc thay thế

Phần lớn người trẻ không có ý xấu, chỉ chưa quen nếp quê.

TránhThay bằng
Đến đúng giờ ăn, ăn xong về ngayĐến trước ít nhất hai tiếng, ở lại phụ dọn
Hỏi "có cần cháu giúp gì không"Hỏi "cô ơi cháu làm gì được ạ" rồi nhận việc cụ thể
Ngồi vào mâm các cụ vì thấy còn chỗHỏi người trong nhà xếp chỗ, ngồi mâm cùng lứa
Chụp ảnh mâm cỗ đăng lên mạng kèm lời bìnhChỉ chụp ảnh khi gia chủ đồng ý, không bình luận
Đi lại lung tung trong gian chính khi đang có nghi thứcĐứng phía sau hoặc ra sân, chờ người lớn xong
Ăn mặc quá sặc sỡ, quần đùi, áo hởÁo quần gọn, màu nhã, dễ làm việc

Mặc gì không cần cầu kỳ, nhưng nên mặc đồ có thể ngồi xổm nhặt rau, bê mâm mà không ngại. Giày dép dễ tháo, vì nhiều nhà ở quê vẫn để dép ngoài hiên.

Đám giỗ ở ba miền thường thấy khác nhau

Ở nhiều vùng phía Bắc, đám giỗ ở quê thường có hôm "tiên thường" là chiều hôm trước, con cháu thân về sớm để chuẩn bị, hôm chính là ngày làm cỗ mời họ hàng, làng xóm. Mâm cỗ hay có các món quen như giò, nem, canh măng, xôi, gà luộc, và việc xếp mâm theo vai vế khá rõ.

Ở miền Trung, nhiều nơi giỗ được làm trang trọng, có họ tập trung đông, người lớn hay ngồi lâu nói chuyện dòng họ. Con cháu ở xa về được hỏi han kỹ, nên chuẩn bị tinh thần ngồi nghe các cụ dặn dò. Ở nhiều nơi phía Nam, đám giỗ thường đông vui, mời cả bạn bè hàng xóm, có nhà kéo dài từ trưa tới tối, ăn uống thoải mái hơn và ít câu nệ chỗ ngồi.

Đây chỉ là những gì thường thấy, mỗi làng mỗi nhà một khác. Có nhà giỗ đầu làm to, giỗ sau làm gọn; có nhà chỉ mời trong nhà. Cách chắc nhất là hỏi bố mẹ hoặc gọi hỏi bác gái nhà có giỗ: năm nay làm mấy mâm, có cần cháu về sớm không.

Lỡ đến muộn, lỡ không về được thì gỡ thế nào

Lỡ đến muộn, khi mâm đã bày: vào chào các cụ và gia chủ trước, xin lỗi ngắn gọn bằng lý do thật, rồi ngồi vào chỗ được xếp. "Dạ cháu xin lỗi bác, xe hỏng giữa đường nên cháu về muộn." Ăn xong ở lại phụ dọn lâu hơn để bù. Đừng giải thích dài trước cả mâm.

Lỡ không về được: gọi điện cho gia chủ từ trước ít nhất một hai ngày, không đợi đúng ngày giỗ mới nhắn. "Bác ơi, năm nay cháu đang công tác xa không về giỗ ông được, cháu xin lỗi bác. Cháu gửi bố mẹ cháu mang về phần của cháu, dịp gần nhất cháu về thăm bác." Gửi phần góp qua bố mẹ nếu nhà bạn có nếp đó, và giữ lời về thăm.

Lỡ làm sai việc gì trong ngày giỗ, như đánh vỡ bát, ngồi nhầm mâm, nói một câu không phải: xin lỗi người liên quan ngay, ngắn gọn, rồi tiếp tục làm việc. Người lớn ở quê thường bỏ qua lỗi nhỏ của người trẻ biết nhận và biết xắn tay, chỉ nhớ lâu khi người đó tỏ ra không để tâm.

Câu hỏi thường gặp

Về quê ăn giỗ nên đến từ hôm trước hay sáng hôm giỗ?

Nếu là giỗ trong nhà thân như ông bà, bố mẹ của bác, nên về từ chiều hôm trước để phụ chuẩn bị. Với giỗ họ hàng xa hơn, có mặt trước giờ ăn ít nhất một hai tiếng là đủ phép.

Đi ăn giỗ thì nên ngồi mâm nào?

Ngồi theo người trong nhà xếp. Nếu không ai xếp, chọn mâm của người cùng lứa hoặc cùng vai, ngồi phía ngoài gần lối đi để tiện phụ. Không tự ngồi vào mâm các cụ dù còn chỗ.

Người trẻ đi giỗ nên phụ việc gì?

Hỏi thẳng người đang lo bếp hoặc sân một việc cụ thể: kê bàn, rửa bát, bê mâm, rót nước. Đây là việc của người trẻ nói chung, không phân con trai hay con gái.

Không uống được rượu ở mâm giỗ thì nói sao?

Nói rõ từ đầu bằng lý do thật, ví dụ phải lái xe hoặc đang uống thuốc, rồi cầm chén nước thay. Người lớn thường thông cảm khi được báo trước, khó chịu hơn khi nhận rồi bỏ dở.

Không về ăn giỗ được thì báo thế nào?

Gọi điện cho gia chủ trước một hai ngày, xin lỗi, nêu lý do thật và hẹn dịp về thăm. Nếu nhà bạn có nếp góp phần, gửi qua bố mẹ hoặc người thân đi giỗ.

Đi ăn giỗ ở quê mặc gì cho phải?

Mặc gọn gàng, màu nhã, dễ ngồi xổm làm việc. Tránh quần đùi, áo quá hở hoặc quá sặc sỡ. Mang dép dễ tháo vì nhiều nhà vẫn để dép ngoài hiên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138