Nhà có tang trong năm, nhiều gia đình vẫn giữ nếp ăn Tết nhẹ nhàng: không đi chúc Tết rộng khắp các nhà, không bày biện rộn ràng, người ta đến thì tiếp bình thường; mừng tuổi con cháu trong nhà vẫn có thể làm, chỉ nhẹ hơn mọi năm. Còn nếu đến nhà người khác đang có tang dịp Tết, nên đến thăm hỏi thay vì chúc Tết rộn ràng, câu nói chủ yếu là hỏi han sức khoẻ. Mỗi vùng, mỗi nhà có cách giữ khác nhau, nên hỏi người lớn trong họ.
Đây là văn hoá tham khảo, không có quy định bắt buộc, cũng không có chuyện làm sai sẽ gặp điều không hay. Điều quan trọng là người trong nhà đang thương nhớ, và họ hàng, hàng xóm đang muốn chia sẻ mà không biết nói gì. Bài này đi qua cả hai phía: nhà có tang và người đến thăm.
Người trong nhà có tang đang cảm thấy gì khi Tết tới
Tết đầu tiên sau khi mất bố, mất mẹ, mất ông bà là một trong những cái Tết khó nhất đời người. Mâm cơm chiều ba mươi thiếu một người, chỗ ngồi quen bỏ trống, những việc người đã mất hay làm như gói bánh, dọn nhà, cắm hoa bây giờ không ai làm. Có người muốn Tết trôi qua thật nhanh, có người lại muốn giữ nguyên mọi thứ như cũ để thấy người đã mất vẫn ở đâu đó.
Họ cũng lo những chuyện rất cụ thể: có nên đi chúc Tết họ hàng không, đi thì có bị nói là không giữ tang, không đi thì có bị nói là không biết điều. Có mừng tuổi các cháu không. Họ hàng đến nhà thì mời trà, mời bánh như mọi năm hay không. Trẻ con trong nhà có được mặc quần áo mới, đi chơi không.
Biết điều với nhà có tang là hiểu rằng họ đang chọn giữa nhớ người mất và tiếp tục sống. Không có lựa chọn nào sai. Người ngoài không phán xét, người trong nhà không ép nhau theo một cách duy nhất. Có anh em muốn Tết vẫn đủ mâm như ông bà còn sống, có anh em muốn làm gọn; nghe nhau trước khi quyết, và lấy ý người đang buồn nhất làm chính.
Nhà mình có tang: những việc nhiều nhà vẫn làm
Bàn trong nhà trước Tết. Cả nhà ngồi lại từ tháng Chạp, hỏi ý người lớn nhất còn lại, như mẹ khi bố mới mất, xem năm nay giữ thế nào. Ý người đang buồn nhất nên được nghe trước.
Không đi chúc Tết rộng. Nhiều nơi quen người nhà có tang không đến chúc Tết nhà khác trong mấy ngày đầu năm, để tránh mang buồn sang nhà người. Nếu vẫn muốn ghé ông bà, bác trưởng, gọi điện hỏi trước.
Báo cho họ hàng biết. Nhờ một người trong nhà báo với họ hàng thân: năm nay nhà mình ăn Tết nhẹ, các nhà không cần đến chúc Tết, có ai muốn ghé thăm thì nhà vẫn tiếp. Họ hàng biết trước sẽ đỡ lúng túng.
Tiếp khách bình thường. Ai đến thăm vẫn mời trà, mời ngồi. Không cần bày mâm ngũ quả rực rỡ, nhưng cũng không cần bắt khách thấy nhà quá u ám.
Mừng tuổi trong nhà nhẹ nhàng. Nhiều nhà vẫn mừng tuổi con cháu trong nhà, có nhà dùng phong bao màu nhã hơn. Trẻ con không cần hiểu hết chuyện tang, chúng vẫn cần có Tết.
Cho trẻ con được vui. Trẻ được mặc quần áo mới, ra sân chơi, đi thăm bạn. Người lớn buồn không có nghĩa trẻ phải buồn theo; nhiều ông bà trước khi mất còn dặn đừng để các cháu thiếu Tết.
Đến thăm nhà có tang dịp Tết: làm gì, nói gì
Nếu bạn là họ hàng, hàng xóm, bạn bè của nhà có tang, ngày Tết nên đến nhưng đến theo kiểu thăm hỏi. Đến vào buổi chiều mùng hai, mùng ba hoặc sau đó, tránh sáng mùng một là lúc nhà đó đang lặng nhất. Gọi điện hoặc nhắn trước: "Chị ơi, chiều mai em qua thăm chị với mẹ một lúc nhé."
Câu chào lúc đến không phải câu chúc Tết rộn ràng. Thay "chúc mừng năm mới, vạn sự như ý" bằng: "Em qua thăm chị và bác. Năm mới chúc cả nhà mình bình an, giữ sức khoẻ ạ." Chữ "bình an", "sức khoẻ" hợp hơn chữ "phát tài", "vui vẻ". Với người đang buồn nhất như người vợ, người chồng vừa mất người bạn đời: "Bác ơi, năm nay Tết đầu thiếu bác trai, chắc bác nhớ lắm. Cháu qua ngồi với bác một lúc."
Khi ngồi, để chủ nhà dẫn chuyện. Nếu họ muốn kể về người đã mất, ngồi nghe, nhắc một kỷ niệm đẹp nếu bạn có. Nếu họ muốn nói chuyện khác, theo họ. Đừng khuyên "thôi đừng buồn nữa", "người mất thì cũng mất rồi". Đừng kể chuyện nhà mình Tết vui thế nào.
Về mừng tuổi các cháu nhà có tang: nhiều nhà vẫn nhận, nhiều nhà xin thôi năm nay. Hỏi nhẹ người lớn trong nhà trước khi rút phong bao: "Chị ơi năm nay em mừng tuổi các cháu có được không chị?" Họ nói được thì mừng, nói thôi thì cất, không ép.
Lúc ra về, chào người lớn nhất trong nhà và nói một câu để ngỏ: "Chị có cần gì cứ gọi em nhé, ra Tết em lại qua." Câu này không phải khách sáo nếu bạn giữ lời. Nhà có tang thường không chủ động nhờ ai, nhưng nhớ rất lâu những người đã nói và đã làm.
Câu nói dễ làm đau và câu nói thay
Những câu dưới đây thường được nói với ý tốt, nhưng người nghe trong cái Tết đầu tiên sau mất mát thấy nặng lòng.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| "Chúc mừng năm mới, chúc cả nhà vui vẻ, phát tài!" | "Năm mới chúc cả nhà bình an, giữ sức khoẻ." |
| "Thôi chị đừng buồn nữa, Tết mà." | "Tết này chắc chị nhớ bác nhiều lắm." |
| "Ông cũng già rồi, đi thế là nhẹ nhàng." | "Ông là người hiền, con cháu ai cũng nhớ ông." |
| "Nhà em năm nay ăn Tết to lắm, vui lắm." | Không kể chuyện vui nhà mình, hỏi han nhà họ |
| "Có tang mà vẫn cho con đi chơi à?" | Không bình luận cách nhà người ta giữ tang |
| Rút phong bao mừng tuổi các cháu luôn mà không hỏi | Hỏi người lớn trong nhà trước một câu |
Điều không cần làm: không cần mang quà Tết to, không cần ở lâu. Một buổi thăm nửa tiếng, một câu hỏi han chân thành là đủ để nhà có tang thấy mình không bị bỏ quên trong mấy ngày cả xóm đang vui.
Nếp giữ tang ngày Tết ở các miền
Ở nhiều vùng phía Bắc, khá nhiều nhà giữ nếp nhà có tang không đi chúc Tết nhà khác trong ba ngày đầu năm, không treo câu đối đỏ, có nhà dùng giấy màu nhã hơn. Họ hàng thường đến thăm sau mùng một, và câu chào thường chuyển sang hỏi han. Nhiều nhà cũng giữ nếp không đi xông đất nhà khác trong năm có tang.
Ở miền Trung, nhiều nơi giữ tang khá kỹ, Tết của nhà có tang thường lặng, con cháu về đông nhưng chủ yếu để ở bên người còn lại. Ở nhiều nơi phía Nam, nhà có tang vẫn giữ Tết nhẹ nhàng, nhiều nhà vẫn tiếp khách, vẫn có bánh mứt, chỉ bớt trang trí rực rỡ và ít đi chơi xa.
Đây là những gì thường thấy, mỗi làng, mỗi họ lại có cách riêng, và có những nhà theo lời dặn của chính người đã mất. Không có cách nào đúng hơn cách nào. Nếu là người ngoài, cứ hỏi nhà đó muốn thế nào; nếu là người trong nhà, hỏi người lớn tuổi trong họ, rồi quyết theo điều cả nhà thấy yên lòng.
Lỡ chúc Tết nhầm nhà có tang hoặc lỡ lời thì gỡ thế nào
Không biết nhà người ta có tang, bước vào chúc Tết rộn ràng rồi mới biết: dừng lại, hạ giọng, nói thật: "Ôi em không biết, em xin lỗi chị. Em xin chia buồn với chị và cả nhà." Rồi ngồi lại một lúc theo kiểu thăm hỏi, đừng vội xin về ngay vì ngại, như thế còn làm chủ nhà áy náy hơn.
Lỡ nói một câu vô tình làm người nhà khóc, như nhắc đến món ăn người mất hay nấu, đừng hoảng. Ngồi im, đưa khăn, chờ họ bình tĩnh lại. Có khi họ cần khóc, và việc bạn nhắc đến người đã mất lại cho họ thấy người đó vẫn được nhớ. Sau đó nói nhẹ một câu: "Em xin lỗi đã làm chị buồn, em cũng nhớ bác lắm."
Nhà mình có tang mà lỡ đi chúc Tết một nhà kiêng, và thấy họ không vui: xin lỗi nhẹ nhàng, nói rõ nhà mình chưa biết nếp nhà họ. Lần sau hỏi trước. Phần lớn người ta chỉ không vui một chút, không giữ lâu khi bạn đã nhận.
Những tuần sau Tết: đừng để nhà có tang lại một mình
Tết qua đi, mọi người trở lại công việc, nhưng nhà có tang thì vẫn còn nỗi trống vắng. Đây là lúc lời hỏi thăm có giá trị nhất, vì ai cũng đã quên. Một cuộc gọi hỏi bác gái ăn uống thế nào, một lần ghé mang ít đồ ăn, một tin nhắn vào ngày rằm tháng Giêng, đều làm người trong nhà thấy được nhớ đến.
Nếu bạn là con cháu ở xa của nhà có tang, nhất là khi người còn lại là bố hoặc mẹ đang sống một mình, hãy tính chuyện về thăm thường hơn trong năm đầu. Không cần những chuyến dài, chỉ cần đều. Người già sống một mình sau mất mát thường giấu nỗi buồn với con cháu ở xa, chỉ những lần con về mới thấy rõ.
Nếu thấy người thân buồn kéo dài nhiều tháng, bỏ ăn, mất ngủ, không muốn ra khỏi nhà, nói chuyện với các anh chị em khác trong nhà và tìm người hỗ trợ thêm, như người thân tin cậy, nhân viên y tế ở xã, phường. Đó không phải chuyện phép tắc nữa mà là chuyện sức khoẻ, và người đang buồn cần được ở cạnh nhiều hơn là được khuyên.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có tang có đi chúc Tết họ hàng được không?
Nhiều nơi giữ nếp nhà có tang không đi chúc Tết rộng trong mấy ngày đầu năm, nhưng đây là văn hoá tham khảo, không bắt buộc. Nếu muốn ghé ông bà, bác trưởng, nên gọi hỏi trước. Hỏi người lớn trong họ để biết nếp nhà mình.
Nhà có tang có được mừng tuổi con cháu không?
Nhiều nhà vẫn mừng tuổi con cháu trong nhà, chỉ nhẹ nhàng hơn mọi năm. Trẻ con vẫn cần có Tết. Khi mừng tuổi con cháu nhà khác đang có tang, nên hỏi người lớn nhà đó trước.
Đến thăm nhà có tang dịp Tết thì nói gì?
Thay câu chúc Tết rộn ràng bằng lời thăm hỏi như "năm mới chúc cả nhà bình an, giữ sức khoẻ". Ngồi nghe nếu họ muốn kể về người đã mất, tránh khuyên "đừng buồn nữa" hay kể chuyện Tết vui của nhà mình.
Nên đến thăm nhà có tang vào ngày nào trong dịp Tết?
Nhiều người chọn chiều mùng hai, mùng ba hoặc sau đó, tránh sáng mùng một. Gọi hoặc nhắn trước để chủ nhà biết, và chỉ ngồi chừng nửa tiếng nếu họ không giữ lại.
Lỡ chúc Tết nhà có tang mà không biết thì làm sao?
Dừng lại, hạ giọng, xin lỗi và chia buồn ngay, rồi ngồi lại một lúc theo kiểu thăm hỏi. Đừng vội xin về vì ngại, chủ nhà sẽ áy náy hơn.
Tết đầu tiên sau khi bố hoặc mẹ mất, con cháu nên làm gì?
Về ở với người còn lại nhiều hơn mọi năm, cùng bàn cách ăn Tết theo ý người đang buồn nhất. Sau Tết vẫn giữ việc hỏi thăm đều đặn, vì đó là lúc người ở nhà thấy trống vắng nhất.