Họ hàng ở quê lên chơi, điều người ta nhớ nhất là được đón tận nơi, được ngủ chỗ yên tĩnh, được ăn bữa cơm nhà có đủ mặt và được tiễn tận xe lúc về; còn đi chơi đâu, ăn gì đắt hay rẻ là chuyện phụ. Người ở quê lên thường ngại làm phiền, nên chủ nhà cần chủ động sắp xếp và nói rõ trước những giờ mình phải đi làm để khách không thấy bị bỏ một mình.
Ở thành phố, nhà chật, vợ chồng đi làm cả ngày, con đi học; người ở quê lên lại quen dậy sớm, quen ăn cơm đúng giờ, quen có người ngồi nói chuyện. Hai nếp sống gặp nhau mấy hôm dễ sinh ngại ngùng nếu không ai nói ra. Bài này đi qua từng chặng: trước khi khách đến, ngày đầu, những ngày ở, và lúc tiễn.
Người ở quê lên đang nghĩ gì
Một bà bác ở quê lên chơi nhà cháu thường mang theo vài thứ: con gà, túi gạo nếp, chục trứng, bó rau vườn. Bà mang vì muốn góp phần, không muốn đến tay không, và cũng vì ở quê chỉ có những thứ đó là quý. Bà lo nhất là làm phiền: sợ chiếm giường của cháu, sợ không biết dùng cái bếp từ, sợ đi thang máy một mình, sợ cháu dâu, cháu rể ngại.
Bà cũng để ý nhiều hơn người ta nghĩ. Ai ra bến xe đón bà, cháu có nghỉ làm buổi nào không, bữa cơm có ngồi ăn cùng không hay mỗi người ăn một giờ, cháu dâu có hỏi chuyện bà không. Khi về quê, bà sẽ kể với cả xóm. Nếu được tiếp tử tế, bà khen; nếu thấy mình lạc lõng, bà sẽ nói "trên đấy chúng nó bận lắm", câu nói nhẹ mà người nghe đều hiểu.
Biết điều với khách ở quê là bớt cho họ cái ngại. Nói trước, chỉ trước, làm trước những thứ họ không tiện hỏi.
Trước khi khách đến và ngày đầu tiên
Vài việc nhỏ làm trước một hai ngày giúp cả nhà không bị động.
- Hỏi rõ giờ xe đến, đến bến nào. Gọi hỏi lại vào tối hôm trước. Người lớn tuổi hay nhớ nhầm bến, nhầm giờ.
- Đi đón tận nơi. Đón ở bến xe hoặc ga, đến sớm mười lăm phút. Đừng bảo bác tự bắt xe ôm về, dù bác bảo "bác tự về được". Câu đó là khách sáo.
- Xếp chỗ ngủ yên tĩnh và gần nhà vệ sinh. Nhường phòng tốt nhất cho người lớn tuổi, cả nhà mình chịu chật vài hôm. Để sẵn chăn mỏng, gối, một chai nước, một cái đèn ngủ.
- Chỉ cách dùng đồ trong nhà ngay ngày đầu. Bếp, bình nóng lạnh, máy giặt, khoá cửa, thang máy. Chỉ một lần chậm rãi, để bác tự làm thử trước mặt mình.
- Nhận quà quê vui vẻ. Dù nhà không có chỗ để con gà, đừng nói "bác mang làm gì cho vất vả". Nói "Bác mang lên tận đây cho chúng cháu, quý quá. Gà quê ngon hơn gà ngoài chợ nhiều." Có gì thừa thì chia sẻ với hàng xóm sau.
- Bữa cơm đầu đủ mặt cả nhà. Tối đầu tiên cả nhà ngồi ăn cùng, kể cả phải về sớm một hôm. Con nhỏ chào bác cho đàng hoàng.
Không cần dọn dẹp như đón khách sang, không cần mua đồ ăn đắt. Bác ở quê lên không chấm điểm nhà cửa, bác để ý cháu có vui khi thấy mình không.
Những ngày ở: đi làm thì nói sao, ăn uống và đi chơi
Vợ chồng đều đi làm thì nói rõ từ tối đầu: "Bác ơi, ngày mai chúng cháu phải đi làm từ bảy giờ, trưa không về được. Đồ ăn trưa cháu để sẵn trong tủ, bác hâm lại ở đây nhé. Chiều năm rưỡi chúng cháu về, tối nay cả nhà đi ăn với bác." Nói rõ giờ về để bác yên tâm, không ngồi chờ ở cửa.
Nếu được, xin nghỉ một buổi để đưa bác đi đâu đó. Chỗ đi không cần xa hay đắt: một ngôi chùa lớn bác muốn đến, khu chợ đầu mối bác hay nghe kể, cái công viên ven hồ, hoặc đơn giản là bệnh viện để bác khám lại cái chân đau. Hỏi bác muốn gì, nhiều người lên thành phố chỉ mong được đi khám bệnh ở viện lớn mà ngại nói.
Ăn uống thì theo giờ của người lớn: sáng sớm, trưa đúng mười một giờ, tối không muộn. Nhà mình quen ăn tối lúc tám giờ thì mấy hôm này dịch sớm lên. Món ăn không cần cầu kỳ, nhưng có một hai món quê để bác thấy quen miệng. Đừng gọi đồ ăn sẵn liên tục, nhiều người lớn tuổi không quen và thấy cháu tiêu tiền hoang.
Với con nhỏ trong nhà, dặn con chào bác mỗi sáng và tối, ngồi nói chuyện với bác một lúc. Không cần ép con, nhưng cũng đừng để con ở lì trong phòng với máy tính bảng cả ngày khi bác đang ngồi một mình ngoài phòng khách.
Buổi tối là lúc quan trọng nhất. Người lớn tuổi ở quê quen ngồi nói chuyện sau bữa cơm, hỏi han chuyện con cái, chuyện làng xóm. Dành nửa tiếng tắt ti vi, pha ấm trà, ngồi nghe bác kể chuyện quê, chuyện ông bà ngày xưa. Có khi đó là nửa tiếng bác nhớ nhất cả chuyến đi, và cũng là lúc bạn biết thêm về họ mình những điều bố mẹ chưa từng kể.
Câu dễ làm khách ở quê chạnh lòng
Những câu dưới đây thường không có ý gì, nhưng người ở quê nghe thì thấy mình là gánh nặng.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| "Bác cứ tự nhiên, chúng cháu bận lắm." | "Bác cứ tự nhiên như nhà mình, tối về chúng cháu ngồi với bác." |
| "Nhà chật nên bác chịu khó nhé." | "Phòng này yên nhất nhà, bác nghỉ cho thoải mái." |
| "Bác đừng đụng vào cái máy kia, hỏng đấy." | "Cái này cháu chỉ bác cách dùng, dễ lắm bác ạ." |
| "Bác ở mấy hôm thì về?" | "Bác ở chơi lâu lâu với chúng cháu, đợt này cháu đưa bác đi khám luôn." |
| Nói chuyện với nhau bằng giọng gắt khi có khách | Có chuyện gì vợ chồng để tối nói riêng |
| Mở điều hoà lạnh cả đêm không hỏi | Hỏi bác có quen lạnh không, để quạt hoặc chỉnh nhiệt độ vừa phải |
Câu "bác ở mấy hôm" là câu hay hỏi nhất mà dễ bị hiểu nhầm nhất. Nếu cần biết để sắp xếp, hỏi khéo bằng việc đặt vé: "Bác định về hôm nào để cháu đặt vé xe cho bác ạ?"
Ba miền tiếp khách quê khác nhau ra sao
Ở nhiều vùng phía Bắc, khách ở quê lên thường được chủ nhà mời ở lại ăn cơm thật nhiều bữa, và khách cũng hay từ chối vài lần cho phải phép rồi mới nhận. Chủ nhà nên mời lại đôi ba lần, đừng nghe "thôi bác ăn rồi" là tin ngay.
Ở miền Trung, nhiều nhà rất trọng chuyện đón tiễn tận nơi và mời bữa cơm có đủ người lớn. Khách lớn tuổi hay ngồi lâu trong bữa, nói chuyện họ hàng, chủ nhà ngồi nghe là một cách tiếp. Ở nhiều nơi phía Nam, không khí thoải mái hơn, khách quê lên hay tự xuống bếp nấu nướng, chủ nhà để khách làm cũng là cách cho khách thấy được coi như người nhà.
Những điều trên chỉ là thường thấy. Có bác thích yên tĩnh, có bác thích đi chợ một mình buổi sáng, có bác nhớ quê từ ngày thứ hai. Hỏi bố mẹ mình về tính bác trước khi bác lên, bố mẹ biết rõ hơn ai hết.
Lúc tiễn về và khi lỡ tiếp chưa chu đáo
Ngày về, ra bến xe tiễn tận chỗ, chờ xe chạy mới về. Gửi bác một ít quà thành phố mang về cho cả nhà bác, không cần đắt: bánh, mứt, một bộ quần áo cho cháu nhỏ ở quê. Câu chào lúc tiễn: "Bác về mạnh khoẻ, đến nơi bác gọi cháu một câu nhé. Có dịp bác lại lên chơi với chúng cháu." Tối đó gọi hỏi xem bác đã về đến nhà chưa.
Nếu những ngày bác ở, nhà mình bận quá, có hôm để bác ăn một mình, hoặc vợ chồng lỡ to tiếng trước mặt bác, đừng giả như không có. Trước khi bác về, nói riêng: "Đợt này chúng cháu bận quá, chưa đưa bác đi đâu được, bác thông cảm cho chúng cháu. Lần sau bác lên cháu xin nghỉ hẳn mấy hôm." Rồi gọi điện cho bố mẹ ở quê kể lại, để bố mẹ có lời với bác.
Sau khi bác về, thỉnh thoảng gọi điện hỏi thăm, nhất là vào dịp giỗ, Tết. Bác ở quê sẽ nhớ mấy hôm lên chơi nhà cháu lâu hơn bạn nghĩ, và một cuộc gọi sau đó làm cả chuyến đi thành kỷ niệm đẹp.
Khi khách lên để chữa bệnh hoặc ở lâu hơn dự định
Nhiều người ở quê lên nhà cháu không phải để chơi mà để khám bệnh, chờ mổ, hoặc đưa con lên thi. Những chuyến này dài ngày hơn và mệt hơn cho cả hai bên. Ngay từ đầu, nói chuyện rõ ràng về lịch khám, ai đưa đi buổi nào, ăn uống thế nào khi khách phải kiêng. Nếu nhà mình không đưa đi được buổi nào, nói thật để khách sắp xếp, đừng hứa rồi sáng hôm đó mới báo bận.
Chuyện tiền ăn ở với khách ở lâu là chuyện tế nhị. Phần lớn người ở quê sẽ muốn góp, hoặc mua đồ ăn về. Nếu họ đưa tiền, nhiều nhà nhận một phần nhỏ cho khách đỡ ngại, nhiều nhà từ chối hẳn; tuỳ hoàn cảnh và độ thân. Đừng tự đặt ra khoản phải đóng, và đừng kể với ai khác là khách ở nhà mình tốn kém.
Nếu khách ở lâu hơn dự định và nhà mình bắt đầu thấy mệt, vợ chồng nên bàn riêng trước, rồi người có họ hàng với khách là người nói, nói bằng việc cụ thể: "Bác ơi, tuần sau nhà cháu có việc phải đi xa mấy hôm, cháu đặt vé cho bác thứ bảy này về trước nhé, hôm nào bác cần lên khám lại cháu đón." Không ai mất mặt, và khách vẫn thấy cửa nhà cháu luôn mở.
Câu hỏi thường gặp
Họ hàng ở quê lên chơi mà vợ chồng đều đi làm thì sao?
Nói rõ từ tối đầu giờ đi, giờ về, đồ ăn trưa để ở đâu và cách hâm lại. Nếu được, xin nghỉ một buổi để đưa bác đi đâu đó, và cố gắng ăn tối cùng nhau mỗi ngày.
Có nên đi đón họ hàng ở bến xe không?
Nên đón tận nơi, đặc biệt với người lớn tuổi lần đầu lên. Câu "bác tự về được" thường là khách sáo. Đón ở bến xe là việc khách nhớ nhất và kể lại với người ở quê.
Hỏi khách ở quê bao giờ về có bất lịch sự không?
Hỏi thẳng "bác ở mấy hôm" dễ bị hiểu là muốn khách về. Hỏi khéo bằng việc đặt vé, ví dụ "bác định về hôm nào để cháu đặt vé cho bác", vừa biết lịch vừa cho khách thấy được lo chu đáo.
Họ hàng mang nhiều quà quê lên mà nhà không có chỗ để thì làm sao?
Vẫn nhận vui vẻ và cảm ơn, đừng nói "mang làm gì". Phần ăn không hết thì chia cho hàng xóm hoặc đồng nghiệp sau khi khách về, và khi tiễn thì gửi lại quà thành phố cho nhà bác.
Đưa họ hàng ở quê đi chơi đâu ở thành phố?
Hỏi khách muốn gì trước. Nhiều người lớn tuổi muốn đi khám bệnh ở viện lớn, đi chùa, đi chợ hơn là đi khu vui chơi. Chỗ đi không cần đắt, quan trọng là có người đi cùng.
Lỡ tiếp khách ở quê chưa chu đáo thì gỡ thế nào?
Trước khi khách về, nói riêng một câu xin lỗi vì bận, hẹn lần sau sẽ xin nghỉ hẳn để tiếp. Sau đó gọi điện hỏi thăm khi khách đã về đến nhà và kể với bố mẹ ở quê để họ có lời.