Nhận quà đắt từ người không thân, cách biết điều là đoán ý người tặng trước: nếu là quà cảm ơn một việc đã xong thì nhận và đáp lễ cho cân; nếu là quà mở đầu cho một lời nhờ mà mình chưa nhận lời được thì trả lại ngay trong lần đầu, riêng tư, bằng câu nói giữ thể diện cho người tặng. Món quà nhận rồi mới trả khó hơn nhiều so với không nhận ngay từ đầu.
Tình huống hay gặp: một người họ xa lâu không qua lại, một người quen của bố mẹ, người cùng làng lên thành phố, bất ngờ tới nhà với một món quà giá trị hơn hẳn mức quen biết. Bài này giúp bạn đọc ý người tặng, quyết định nhận hay không, nói gì khi trả, cách đáp lễ, và gỡ khi đã lỡ nhận. Tình huống công vụ, quà cho người có chức vụ là chuyện khác hẳn, không bàn ở đây.
Đọc ý người tặng trước khi đưa tay nhận
Quà đắt từ người không thân thường rơi vào một trong ba trường hợp. Thứ nhất là quà cảm ơn: trước đây nhà bạn đã giúp họ một việc, nay họ đến trả nghĩa. Thứ hai là quà mở lời: họ sắp nhờ một việc, như xin việc cho con, nhờ ở nhờ, nhờ hỏi chuyện ở bệnh viện, và món quà đi trước để lời nhờ dễ nói. Thứ ba là quà xã giao lớn tay: người tặng vốn hào phóng, hoặc muốn tỏ ra mình đã khá giả.
Cách đoán đơn giản là để người tặng nói trước. Mời ngồi, rót nước, hỏi thăm gia đình họ, và đừng mở quà ngay. Nếu trong câu chuyện có chữ "nhờ", "tiện thể", "anh xem giúp", thì đó là trường hợp thứ hai. Nếu họ nhắc tới chuyện cũ, như hồi nhà bạn cho ở nhờ khi đi thi, thì là trường hợp thứ nhất.
Người tặng lúc này cũng đang hồi hộp. Họ sợ món quà bị chê ít, sợ bị hiểu là hối lộ, sợ bị từ chối trước mặt người nhà. Biết điều là không để họ phải đứng chờ với món quà trên tay: mời họ đặt xuống bàn, nói chuyện như khách bình thường, rồi mới tính chuyện nhận hay không.
Quyết định nhận hay không, theo thứ tự
Đi qua mấy câu hỏi này trong lúc ngồi nói chuyện. Thường chỉ cần một hai câu đầu là đủ rõ.
- Món quà có đi kèm lời nhờ không? Có, và bạn chưa chắc làm được, thì không nhận. Nhận rồi mà không giúp được, người tặng sẽ thấy bị lừa.
- Lời nhờ có phải việc công, việc cần đi cửa sau không? Như nhờ xin vào chỗ làm nhà nước, xin điểm, xin suất. Nếu có, từ chối cả quà lẫn lời nhờ, vì quà kèm việc như vậy có thể vi phạm quy định pháp luật về phòng, chống tham nhũng.
- Giá trị món quà có quá xa mức quen biết không? Ví dụ giả định, quen sơ mà món quà tương đương vài triệu đồng, thì nhận vào sẽ khiến nhà bạn mang nợ tình cảm khó trả. Con số cụ thể tuỳ hoàn cảnh, độ thân và tập quán nơi mình sống.
- Nhà mình có đáp lễ được cho cân không? Nếu không, nhận một phần hoặc nhận rồi đáp bằng việc, bằng sự giúp đỡ cụ thể.
- Người lớn trong nhà nghĩ sao? Quà mang tới nhà bố mẹ thì nên để bố mẹ quyết, bạn chỉ góp ý riêng.
Với quà cảm ơn thật lòng cho một việc đã xong, từ chối quá kiên quyết lại là thiếu biết điều, vì người ta muốn trả nghĩa. Nhận, cảm ơn, rồi tìm dịp đáp lại là đủ.
Câu nói mẫu khi trả lại quà
Khi quà đi kèm lời nhờ mà mình không giúp được. Nói về việc trước, quà sau: "Chuyện của cháu nhà chú, cháu nói thật là cháu không giúp được, cháu không quen ai ở chỗ đó. Quà chú mang về giúp cháu, chú cầm về cho các em, cháu nhận tấm lòng của chú rồi." Nói rõ không giúp được để người ta không ôm hy vọng.
Khi quà quá giá trị so với mức quen. "Chú cho thế này nhà cháu ngại lắm, chú đến chơi là quý rồi. Cháu xin chú gói chè này thôi, còn phần kia chú để lại cho nhà mình dùng." Nhận một phần nhỏ giúp người tặng không mất mặt.
Khi người tặng nài. Giữ nguyên ý, giọng nhẹ: "Chú thương thì cháu biết rồi, nhưng nhà cháu không nhận được, chú đừng giận cháu." Đứng dậy, đặt quà vào tay người tặng bằng hai tay.
Khi tiễn về. Tiễn ra tận cổng, gửi lời thăm gia đình: "Chú về cho cháu gửi lời thăm cô và các em, hôm nào cháu về quê cháu ghé chú."
Khi quà đã để lại mà mình không kịp từ chối. Mang trả trong vòng vài ngày, tận tay, kèm một món nhỏ của nhà mình: "Hôm trước chú để quên đây, cháu mang sang, cháu gửi chú thêm gói bánh nhà cháu." Gọi là "để quên" giữ thể diện cho cả hai.
Câu nói làm người tặng mất mặt và cách khác
Trả quà là việc khó nhất trong chuyện quà cáp. Câu chữ sai một chút là người tặng nhớ mãi.
| Tránh | Vì sao | Thay bằng |
|---|---|---|
| "Chú mang quà thế này là muốn nhờ gì?" | Coi người ta như kẻ đút lót | Để người tặng tự nói, rồi trả lời từng việc |
| Trả quà trước mặt nhiều người | Người tặng mất mặt với người khác | Trả riêng, trong nhà hoặc lúc tiễn |
| Nhận quà rồi không làm gì, cũng không nói | Người tặng chờ đợi trong vô vọng | Nói rõ không giúp được và trả lại |
| Gửi trả qua người thứ ba không kèm lời | Bị hiểu là khinh | Trả tận tay hoặc kèm lời nhắn tử tế |
| Mở quà ra xem rồi mới từ chối | Như chê món quà | Quyết trước khi mở |
Một điều nhỏ mà người từng trải hay nhắc: đừng kể với ai trong họ rằng người kia mang quà đắt tới để nhờ việc. Người ta tìm tới bạn là tin bạn; chuyện nhờ không thành thì cứ để nó là chuyện của hai nhà.
Khi đã nhận rồi thì đáp lễ thế nào cho cân
Nếu bạn đã nhận quà cảm ơn hay quà xã giao lớn tay, đừng để lâu mới đáp lại. Đáp lễ không cần cùng giá trị, nhưng cần đúng lúc và có lòng. Dịp tốt là khi nhà người tặng có việc: con cái đỗ đạt, có đám cưới, có người ốm, hoặc dịp Tết.
Ví dụ giả định, người quen của bố mẹ tặng một món quà vài triệu đồng để cảm ơn chuyện cho con họ ở nhờ khi đi thi. Đáp lễ có thể là một chuyến ghé thăm khi bạn về quê, một món quà quê vừa phải, hoặc một việc giúp cụ thể sau này. Điều quan trọng là để họ thấy món quà của họ được nhớ.
Câu nói khi đáp lễ: "Hôm trước chú cho nhà cháu quá, nay cháu về quê, cháu có chút quà biếu chú thím. Nhà mình có việc gì cần cháu đỡ được thì chú cứ bảo." Câu sau quan trọng hơn câu trước, vì nó cho thấy quan hệ giữa hai nhà vẫn còn mở, không phải một lần trao đổi rồi thôi.
Mấy việc không cần làm
Người nhận quà đắt hay lo quá, rồi làm thêm những việc khiến chuyện nhỏ thành to. Có thể bỏ qua những việc dưới đây.
- Không cần tra giá món quà. Biết giá chỉ làm bạn khó xử hơn khi đáp lễ. Mức đáp lễ đi theo độ thân và dịp, không theo hoá đơn.
- Không cần giải thích dài vì sao không nhận. Một lý do ngắn, thật là đủ. Càng giải thích càng giống đang nghi ngờ người tặng.
- Không cần hứa "để cháu xem" khi biết mình không giúp được. Câu đó giữ người ta trong hy vọng, rồi món quà thành món nợ của bạn.
- Không cần báo cho cả họ. Chuyện quà giữa hai nhà để giữa hai nhà; kể ra chỉ làm người tặng mất mặt.
- Không cần tránh mặt người tặng sau khi trả quà. Gặp ở đám giỗ, ngày Tết vẫn chào hỏi bình thường, hỏi thăm gia đình họ. Việc từ chối món quà không có nghĩa là từ chối con người.
Giữ gọn như vậy, việc nhận hay trả một món quà đắt sẽ chỉ là một lần ứng xử, không thành chuyện để hai nhà khó nhìn nhau trong nhiều năm.
Mỗi miền thường nhìn quà đắt khác nhau
Ở nhiều nơi phía Bắc, việc từ chối quà ngay lần đầu là phép lịch sự quen thuộc, người tặng thường mời hai ba lần, người nhận khước từ một hai lần rồi mới nhận. Vì vậy câu từ chối thật cần nói rõ hơn để không bị hiểu là khước từ cho phải phép.
Ở nhiều vùng miền Trung, người ta coi trọng việc trả nghĩa, và quà cảm ơn thường được mang tới tận nhà dù đường xa. Từ chối quà cảm ơn có khi bị hiểu là không muốn nhận cái nghĩa của người ta, nên cân nhắc nhận ít nhất một phần.
Ở nhiều nhà phía Nam, quà cáp thường xuề xoà và thẳng hơn, người tặng hay nói rõ ý luôn khi đưa quà. Đáp lại thẳng mà vui vẻ cũng được đón nhận: "Thôi chú ơi, chuyện này con không giúp được thiệt, chú cầm quà về giùm con nha."
Những điều này chỉ là thường thấy, tuỳ làng, tuỳ nhà. Hỏi bố mẹ xem trước nay nhà mình quan hệ với người tặng thế nào trước khi quyết.
Lỡ nhận rồi mới biết là quà kèm lời nhờ
Đây là tình huống khó nhất: bạn đã nhận vì tưởng quà xã giao, vài hôm sau mới có điện thoại nhờ việc. Đừng giữ quà rồi làm qua loa cho xong. Gọi lại, nói rõ bạn không giúp được, và đề nghị gửi trả: "Cháu xin lỗi chú, hôm trước cháu không biết chú có việc nhờ nên cháu nhận quà. Việc này cháu thật sự không giúp được, cháu xin gửi lại quà để chú khỏi nghĩ ngợi."
Nếu món quà đã dùng mất, như đồ ăn, thì đáp lại bằng một món tương đương kèm lời giải thích. Nếu bạn giúp được một phần, như chỉ đường, hỏi giúp thông tin công khai, hãy nói rõ giới hạn đó ngay từ đầu, không để người ta nghĩ bạn đang lo trọn việc.
Nếu sau đó người tặng vẫn gây áp lực, nhắc đi nhắc lại món quà để ép bạn giúp, bạn được quyền giữ giới hạn của mình. Quà không phải là hợp đồng, và biết điều không có nghĩa là phải làm việc mình không làm được hay không nên làm.
Câu hỏi thường gặp
Người không thân mang quà đắt đến nhà có nên nhận không?
Tuỳ ý người tặng. Nếu là quà cảm ơn một việc đã xong thì nhận và đáp lễ; nếu là quà mở đầu cho một lời nhờ mà bạn chưa giúp được thì nên trả lại ngay, riêng tư, kèm lời nói rõ.
Trả lại quà thế nào để người tặng không mất mặt?
Trả riêng, không trước mặt người khác, nói về việc trước rồi mới tới quà, nhận tấm lòng bằng lời. Có thể nhận một phần nhỏ như gói chè để người tặng không ra về tay trắng mà vẫn đỡ ngại.
Nhận quà rồi mới bị nhờ việc thì làm sao?
Gọi lại sớm, nói rõ không giúp được và đề nghị gửi trả quà. Nếu quà đã dùng thì đáp lại món tương đương, đừng giữ quà rồi làm qua loa cho xong việc.
Quà kèm lời nhờ xin việc nhà nước có nên nhận không?
Không nên, cả quà lẫn lời nhờ đi cửa sau. Quà kèm việc như vậy có thể vi phạm quy định pháp luật về phòng, chống tham nhũng, nên từ chối nhẹ nhàng mà dứt khoát.
Đáp lễ quà đắt có cần đúng giá trị không?
Không cần đúng giá trị, nhưng cần đúng dịp và có lòng, như khi nhà người tặng có việc hay dịp Tết. Một lời mở ngỏ sẵn lòng giúp khi cần thường quý hơn món quà đáp lại.