Được lên chức trên người làm lâu năm hơn, việc đầu tiên nên làm là gặp riêng từng người lớn tuổi hoặc lâu năm trong nhóm trước khi họp chung, nói rõ mình cần họ, hỏi họ muốn làm việc thế nào; sau đó giữ cách xưng hô cũ khi riêng, giao việc bằng lời mời chứ không bằng lệnh, và không thay đổi gì lớn trong tháng đầu. Chức vụ mới không tự đem lại sự nể phục; với người lâu năm, nó chỉ cho bạn một cơ hội để giành lấy.
Bài này không bàn kỹ năng quản lý nói chung. Nó chỉ nói về một chuyện rất Việt: khi thứ bậc công việc đảo ngược với thứ bậc tuổi tác, thâm niên, thì người mới lên chức nên cư xử thế nào để người đi trước không thấy bị coi thường, và mình vẫn làm được việc.
Người lâu năm đang nghĩ gì khi nghe tin
Hãy nghĩ tới chị C, làm ở phòng này mười hai năm (ví dụ giả định). Chị đã kèm bạn những tháng đầu, chỉ bạn cách làm báo cáo, có khi còn đỡ cho bạn một lần sai. Hôm nay quyết định bổ nhiệm được đọc, bạn thành trưởng nhóm của chị. Có thể chị vui cho bạn thật, có thể chị chạnh lòng, và rất có thể là cả hai cùng lúc.
Điều chị sợ nhất không phải là phải nghe lệnh bạn. Chị sợ những thứ nhỏ hơn: bạn gọi chị bằng giọng khác, bạn giao việc cho chị trước cả phòng như giao cho người mới, bạn quên rằng chị đã từng dạy bạn. Những điều đó không ai nói ra, nhưng chúng quyết định chị sẽ làm việc với bạn bằng cả lòng hay chỉ bằng nghĩa vụ.
Cái không cần làm: không cần tỏ ra khiêm tốn quá mức kiểu "em không xứng đâu", vì nó khiến người khác khó xử và có vẻ giả. Không cần né tránh người lâu năm, càng không cần chứng tỏ mình ngay bằng một loạt thay đổi. Cái cần là thừa nhận rõ ràng người ta, rồi làm việc tử tế.
Tuần đầu sau khi được bổ nhiệm
Thứ tự dưới đây giúp người lâu năm nghe tin từ bạn chứ không phải từ hành lang, và thấy mình được hỏi ý trước khi mọi việc được quyết:
- Gặp riêng người lâu năm nhất trước tiên, trong ngày có quyết định. Mời vào phòng nhỏ hoặc ra quán nước gần cơ quan, rót trà mời trước, nói ngắn và thật.
- Rồi gặp riêng từng người còn lại trong tuần. Mỗi người mười lăm, hai mươi phút. Hỏi họ đang làm gì, vướng gì, muốn được giao việc thế nào.
- Họp chung sau khi đã gặp riêng. Trong cuộc họp, nhắc tên người lâu năm và ghi nhận công của họ một cách cụ thể, không chung chung.
- Giữ nguyên phân công trong tháng đầu. Trừ việc gấp, chưa đổi ai làm gì. Thay đổi quá sớm dễ bị đọc thành "mới lên đã đòi đổi".
- Hỏi ý người lâu năm trước mỗi quyết định lớn. Không phải để xin phép, mà để họ thấy mình được hỏi. Quyết định cuối vẫn là của bạn.
- Giữ thói quen cũ với họ. Vẫn đi ăn trưa cùng như trước, vẫn hỏi han chuyện nhà. Đột nhiên ngồi ăn riêng với các sếp khác là dấu hiệu người ta để ý nhất.
Nếu có người cũng được cân nhắc cho vị trí này mà không được chọn, cuộc gặp riêng với người đó cần thêm thời gian và thêm sự tế nhị. Không nhắc chuyện xét chọn, chỉ nói rằng bạn cần họ.
Câu nói mẫu với người đi trước
Lời nói ngày đầu được nhớ rất lâu. Vài câu theo từng lúc:
- Lúc gặp riêng người từng kèm mình: "Chị ơi, em được giao việc này nhưng em biết chị hiểu phòng mình hơn em nhiều. Ngày đầu em vào là chị chỉ em, giờ em vẫn cần chị chỉ, chỉ là thêm phần em phải chịu trách nhiệm."
- Khi hỏi cách làm việc: "Anh muốn em giao việc theo kiểu nào cho tiện? Có việc gì anh thấy nhóm mình nên làm khác mà trước giờ chưa ai nghe không ạ?"
- Khi giao việc cho người lâu năm trước nhóm: "Phần khách lớn này em nhờ chị C phụ trách, vì chị nắm khách này lâu nhất phòng mình."
- Khi người lâu năm phản đối trong họp: "Ý anh có lý, em ghi lại. Lát họp xong anh em mình bàn kỹ thêm nhé."
- Khi được chúc mừng kèm câu bóng gió: "Em cảm ơn chị, em còn non lắm, có gì chị cứ nhắc thẳng em."
- Khi phải nhắc người lâu năm về một lỗi: "Chị ơi, chỗ này em thấy chưa ổn, chị xem giúp em có phải do em hướng dẫn chưa rõ không."
Câu cuối cố ý nhận một phần về mình. Với người lớn tuổi, bị cấp trên trẻ hơn chỉ ra lỗi đã khó nghe; được chỉ ra theo cách mà người kia cũng nhận phần thì dễ nuốt hơn rất nhiều.
Tránh gì và vì sao người lâu năm chạnh lòng
Những việc sau thường xuất phát từ ý tốt hoặc từ vội, nhưng người lâu năm đọc chúng theo một nghĩa khác:
| Tránh | Họ nghe thành | Thay bằng |
|---|---|---|
| Đổi cách xưng hô ngay sau khi lên chức | "Giờ khác rồi" | Giữ nguyên xưng hô cũ khi riêng |
| Giao việc qua tin nhắn nhóm, câu lệnh cụt | "Mình bị sai vặt" | Giao trực tiếp, có lý do vì sao chọn họ |
| Nhắc "theo quy định mới thì…" mỗi khi họ làm theo cách cũ | "Cách của mình bỏ đi rồi" | Hỏi vì sao họ làm vậy trước khi đổi |
| Khen người mới trước mặt người lâu năm, bỏ qua họ | "Mình không còn được thấy" | Ghi nhận cả hai, cụ thể từng người |
| Cố ý né chuyện cũ, như từng được họ kèm | "Nó quên rồi" | Nhắc đến một cách tự nhiên, biết ơn |
Phần lớn những lỗi ở cột trái không phải do người mới lên chức kiêu, mà do họ vội và chưa quen vai. Cái khác giữa người được nể và người bị nói sau lưng thường chỉ là vài phút chậm lại: đi tới bàn thay vì nhắn tin, hỏi một câu thay vì ra lệnh, nhắc tên người khác khi được khen.
Khi có người cũng được cân nhắc mà không được chọn
Đây là cuộc nói chuyện khó nhất của người mới lên chức. Anh E làm lâu hơn bạn, cũng có tên trong danh sách xét, cả phòng đều biết. Quyết định đọc ra là tên bạn. Từ phía anh E, không có gì để nói mà không thấy mất mặt, nên rất có thể anh sẽ im lặng, hoặc chúc mừng bằng một câu nhạt.
Bạn không cần, và không nên, nhắc tới chuyện xét chọn. Nói "em biết anh cũng xứng đáng" nghe thì tử tế, nhưng thực chất là chạm vào vết thương. Thay vào đó, nói về tương lai và về phần việc anh giỏi: "Anh E, mảng kỹ thuật cả phòng trông vào anh, em muốn anh là người quyết phần đó, em chỉ lo phần còn lại." Trao cho người kia một phần quyền thật, không phải quyền danh nghĩa.
Trong vài tháng đầu, tránh giao cho anh những việc lặt vặt mà trước đây chính anh hay giao cho người mới; tránh nhắc anh lỗi trước mặt cả phòng; và nếu có dịp anh được khen từ cấp trên, nói rõ đó là công của anh. Thời gian và sự tôn trọng nhất quán sẽ làm phần còn lại. Còn nếu anh quyết định chuyển chỗ, chúc anh thật lòng, đừng coi đó là thất bại của mình.
Khác biệt Bắc – Trung – Nam và giữa các kiểu nơi làm việc
Ở nhiều cơ quan phía Bắc, thâm niên được coi trọng, nên người mới lên chức hay được khuyên là đến chào riêng các anh chị lâu năm, có khi ghé nhà chơi dịp Tết theo nếp cả phòng. Người lên chức mà giữ được cách xưng hô cũ, vẫn gọi "chị", vẫn xưng "em", thường được đánh giá là biết điều.
Ở miền Trung, nhiều nơi người lâu năm ít nói ra sự chạnh lòng, nhưng để ý rất kỹ qua những cử chỉ nhỏ. Người mới lên chức nên chậm rãi, hỏi nhiều, quyết định từ từ. Ở phía Nam, thường thấy không khí thẳng hơn: người lâu năm hay nói thẳng là mình không phục, và cũng có thể nhanh chóng ủng hộ nếu thấy bạn làm được việc. Ở đây một cuộc nói chuyện thẳng thắn sớm thường hiệu quả hơn vòng vo.
Ngoài vùng miền, môi trường cũng khác: công ty khởi nghiệp lên chức theo năng lực là chuyện thường, ít ai chạnh lòng; doanh nghiệp lâu đời hay cơ quan nhà nước thì chuyện thứ bậc nặng hơn. Hỏi một người tin cậy đã làm lâu ở nơi đó là cách chắc nhất để biết nên đi bước nào.
Lỡ làm người lâu năm phật lòng thì gỡ thế nào
Tình huống hay gặp: tuần thứ hai, bạn vội, giao việc cho anh D qua tin nhắn nhóm bằng một câu cụt. Anh không phản ứng gì, nhưng từ hôm đó trả lời bạn bằng "vâng" trống không. Đừng để kéo dài. Tìm lúc riêng, nói thẳng: "Anh D, hôm trước em giao việc cho anh qua nhóm cụt quá, em đang vội nhưng như vậy là không phải với anh. Lần sau việc của anh em sẽ nói trực tiếp."
Không cần giải thích là áp lực lên chức thế nào, người lâu năm hiểu điều đó hơn bạn. Họ chỉ cần thấy bạn biết mình đã sai cách. Sau đó, giữ đúng lời: lần giao việc kế tiếp, đi tới bàn anh, nói trực tiếp.
Nếu người lâu năm vẫn không hợp tác sau nhiều lần bạn đã giữ lễ, thì đó không còn là chuyện vai vế mà là chuyện công việc, cần nói với cấp trên của bạn hoặc bộ phận nhân sự theo đúng quy trình. Biết điều không có nghĩa là để một người bỏ ngang việc chung.
Câu hỏi thường gặp
Mới lên chức trên đồng nghiệp lâu năm thì nên nói gì đầu tiên?
Nên gặp riêng người lâu năm nhất trong ngày có quyết định, nói rõ mình cần họ và hỏi họ muốn làm việc thế nào. Nghe tin từ chính bạn, kèm sự ghi nhận, khác hẳn với nghe từ hành lang.
Lên chức rồi có nên đổi cách xưng hô với người lớn tuổi không?
Khi riêng nên giữ nguyên cách xưng hô cũ, gọi anh chị, xưng em. Trong họp có thể dùng cách trung tính hơn nếu cần, nhưng đừng đột nhiên đổi giọng. Người lớn tuổi để ý chuyện này hơn mọi thứ khác.
Người lâu năm trong nhóm không phục mình thì làm sao?
Gặp riêng, hỏi họ thấy vướng ở đâu, và ghi nhận kinh nghiệm của họ cụ thể. Giao cho họ phần việc họ giỏi nhất. Nếu sau nhiều lần vẫn không hợp tác thì cần trao đổi với cấp trên hoặc nhân sự theo quy trình.
Có nên thay đổi cách làm của nhóm ngay khi mới lên chức không?
Nên chờ ít nhất vài tuần, trừ việc thật gấp. Trong thời gian đó hỏi ý người lâu năm về những gì nên đổi. Thay đổi có hỏi ý trước thì người cũ dễ theo hơn nhiều.
Người từng kèm mình giờ thành cấp dưới, có nên nhắc chuyện cũ không?
Nên nhắc một cách tự nhiên và biết ơn, ví dụ nói rằng ngày đầu nhờ chị chỉ mới làm được. Né chuyện cũ khiến người kia nghĩ bạn đã quên. Chỉ cần đừng biến lời nhắc thành câu khách sáo lặp lại.
Mới lên chức có cần mời cả phòng một bữa không?
Không bắt buộc, tuỳ nếp nơi bạn làm. Nhiều phòng có lệ người lên chức mời một buổi liên hoan nhỏ, có thể hỏi người lâu năm trong phòng. Quan trọng hơn bữa mời là cách bạn đối xử với từng người trong những tuần đầu.