Được nhờ làm việc chuyên môn không công, việc nhỏ làm trong một buổi thì cứ giúp vui vẻ như một món quà; việc lớn, kéo dài, hay có người khác hưởng lợi thì nói rõ ngay từ đầu phần mình làm miễn phí tới đâu, phần nào cần tính công, hoặc giới thiệu nơi làm đàng hoàng. Nói rõ từ đầu thì giữ được tình, ôm hết rồi làm dở dang mới làm mất tình.
Ví dụ giả định: bạn làm kỹ thuật máy tính, bác ruột nhờ xem cái máy chạy chậm; tuần sau chị họ nhờ thiết kế logo cho quán mới; tháng sau bạn của mẹ nhờ làm cả trang bán hàng cho cửa hàng. Ba lời nhờ, ba mức rất khác nhau, nhưng người nhờ thường nói bằng cùng một câu: "cháu làm giúp tí".
Vì sao người nhờ nghĩ là "tí thôi"
Người không làm nghề thường không thấy được công sức đằng sau. Với bác, sửa máy là "cháu bấm mấy cái là xong". Với chị họ, logo là "vẽ cái hình". Họ không có ý coi rẻ, chỉ là không biết một cái logo làm cho tử tế mất cả tuần chỉnh sửa, một trang bán hàng còn phải bảo trì nhiều tháng sau. Trong nhiều gia đình, con cháu có nghề còn được coi là niềm tự hào chung, nên nhờ cháu là chuyện tự nhiên, không nghĩ đó là việc người ta kiếm sống.
Người được nhờ thì ngại nhiều chiều. Ngại lấy tiền của người nhà, vì sợ mang tiếng tính toán. Ngại từ chối vì sợ bị nói "có nghề mà không giúp ai". Ngại làm vì biết sẽ kéo dài và bị sửa đi sửa lại. Cuối cùng nhiều người nhận lời trong miệng, rồi làm nhỏ giọt, để việc treo cả tháng, và chính sự lửng lơ đó làm cả hai bên khó chịu.
Biết điều ở đây là giúp người kia nhìn thấy công việc như nó vốn là, bằng một câu nói nhẹ nhàng và cụ thể, chứ không phải bằng thái độ khó chịu. Người kia hiểu thì họ tự điều chỉnh lời nhờ, nhiều khi còn chủ động đề nghị trả công.
Phân loại nhanh: việc nào giúp không, việc nào nên nói chuyện công
Không có ranh giới chung cho mọi nhà. Bảng dưới là gợi ý để bạn tự cân, tuỳ độ thân và hoàn cảnh hai bên:
| Loại việc | Thường xử lý thế nào |
|---|---|
| Xem máy chậm, cài lại phần mềm, chỉ cách dùng điện thoại, mất một hai giờ | Giúp vui vẻ, coi như quà cho người nhà |
| Việc cho cá nhân dùng, làm một lần, dưới một ngày | Giúp, nói trước làm trong phạm vi nào |
| Việc cho cửa hàng, công ty, có người khác kiếm tiền từ nó | Nói chuyện công, có thể giảm giá cho người quen |
| Việc kéo dài, cần sửa nhiều lần, cần bảo trì về sau | Nói rõ phạm vi và thời gian, hoặc giới thiệu nơi làm |
| Việc vượt chuyên môn của mình | Nói thật là không làm được, giới thiệu người đúng nghề |
Có một nguyên tắc người làm nghề lâu năm hay truyền cho nhau: việc của người nhà mà người nhà dùng thì giúp, việc của người nhà mà người nhà dùng để kiếm tiền thì tính công, có thể là công rất mềm. Nguyên tắc này dễ giải thích, người nghe cũng thấy hợp lý.
Câu nói mẫu theo từng mức
Việc nhỏ, giúp luôn và vui vẻ, đừng kể khổ: "Bác cứ để máy đấy, chiều cháu qua xem cho, chắc cài lại là chạy nhanh thôi bác." Làm xong, chỉ cho bác một hai thao tác tự làm được lần sau, để bác bớt phải gọi.
Việc vừa, nói trước phạm vi: "Logo thì em làm cho chị, em đưa chị hai mẫu chọn, chị chọn một rồi mình sửa thêm hai lần nhé. Sửa nhiều hơn thì em không kịp, em đang có việc của công ty." Nói phạm vi trước thì về sau không phải giành giật với nhau từng lần sửa.
Việc lớn, có người kiếm tiền từ nó, nói chuyện công mà không ngại: "Trang bán hàng thì nhiều việc lắm cô ạ, làm xong còn phải trông nom về sau. Cháu tính công cho cô theo giá người nhà, nhẹ hơn ngoài nhiều, để cháu làm cho đến nơi đến chốn." Mức công bao nhiêu là chuyện hai bên tự thoả, ví dụ giả định chỉ bằng nửa giá thị trường, tuỳ hoàn cảnh, độ thân và tập quán nơi mình sống.
Khi không nhận được, giới thiệu chỗ khác: "Việc này em không chuyên, em làm sợ không đẹp cho anh. Em biết một bạn làm đúng mảng này, em hỏi giúp anh giá người quen nhé."
Những điều nên tránh
Đừng nhận lời cho qua rồi để treo. Một cái logo hứa "cuối tuần xong" mà kéo ba tháng, người nhờ sẽ nhớ cái treo hơn là cái giúp. Không làm kịp thì nói ngay, đừng im.
Đừng tỏ ra coi thường câu hỏi. Câu như "cái này dễ mà bác cũng không biết" làm người lớn ngại, lần sau có chuyện thật cũng không dám hỏi. Ai cũng có mảng mình không rành.
Đừng than với người khác "họ hàng toàn nhờ làm không công". Câu than lan rất nhanh trong họ và làm người đã nhờ bạn thấy bị bêu. Nếu thấy bị nhờ quá nhiều, nói thẳng với từng người, nhẹ nhàng.
Đừng làm việc vượt chuyên môn chỉ vì ngại từ chối. Làm kỹ thuật máy tính không có nghĩa là biết sửa ti vi, máy giặt. Làm hỏng đồ của người nhà vì nể là chuyện còn khó gỡ hơn nhiều.
Đừng giữ mật khẩu, dữ liệu riêng của người nhờ. Sửa máy xong, nhắc họ đổi mật khẩu nếu đã đưa cho bạn, và không mở xem những gì không liên quan. Tôn trọng chuyện riêng là phần biết điều mà người làm kỹ thuật hay quên.
Các vùng nói chuyện công với người quen khác nhau ra sao
Ở nhiều gia đình miền Bắc, nói chuyện tiền công với họ hàng vẫn còn hơi ngại, người ta hay chọn cách "trả bằng tình": mời bữa cơm, biếu quà, nhớ ơn để giúp lại. Nếu việc lớn, người làm nghề thường nhờ bố mẹ mình nói khéo trước một câu với người nhờ, để khỏi phải tự nói chuyện tiền.
Ở miền Trung, quan hệ họ hàng chặt, người nhờ thường mang quà đến nhờ, và việc giúp không công cho người trong họ được coi là chuyện phải làm. Việc thật sự lớn vẫn nên nói rõ, nhưng nên nói bằng giọng nhún và kèm lời giảm giá. Ở miền Nam, chuyện "tính công giá người quen" thường được chấp nhận khá tự nhiên, nhiều người nhờ còn tự hỏi trước "làm cái này bao nhiêu em, cứ lấy đi", nói thẳng không làm ai phật ý.
Mỗi nhà, mỗi người một khác, đó chỉ là điều thường thấy. Nếu không chắc người nhờ nghĩ sao, hỏi bố mẹ mình trước xem nên nói thế nào, vì bố mẹ hiểu họ hàng hơn.
Khi lời nhờ đến qua người thứ ba
Có một kiểu nhờ khó hơn cả: mẹ bạn nhận lời giúp bạn của mẹ, rồi mới quay sang bảo bạn làm. Hoặc anh trai hứa với đồng nghiệp là "em mình làm thiết kế, để nó làm cho". Lúc này bạn không chỉ giữ thể diện cho mình mà còn cho người đã hứa thay. Từ chối thẳng với người lạ thì dễ, nhưng làm mẹ mất mặt với bạn của mẹ thì không ai muốn.
Cách gỡ là nói chuyện với người đã hứa thay trước, nói riêng, bình tĩnh: "Mẹ ơi, việc này làm cho cửa hàng của cô ấy thì nhiều lắm, con làm không công không xuể. Mẹ để con nói chuyện thẳng với cô, con tính giá người quen, mẹ yên tâm con nói khéo." Như vậy mẹ không bị đặt vào thế phải đi rút lời, còn bạn được trực tiếp nói rõ phạm vi với người cần làm.
Sau lần đó, nói nhẹ với người nhà rằng lần sau ai nhờ thì để bạn tự trả lời. Đa số bố mẹ, anh chị hứa thay chỉ vì tự hào về nghề của con em mình, nói ra họ sẽ hiểu ngay.
Giúp xong rồi, lần sau thì sao
Một khi đã giúp, rất dễ thành "người sửa máy của cả họ". Điều này không xấu nếu bạn vui, nhưng nếu bạn thấy mệt, nên đặt nếp từ sớm. Ví dụ, gom việc vào một buổi cuối tuần mỗi tháng, ai có máy cần xem thì mang tới; hoặc chỉ cho người nhà cách tự làm những việc hay gặp, như dọn bộ nhớ điện thoại, cập nhật phần mềm.
Khi được nhờ việc giống lần trước, có thể nhẹ nhàng hướng người kia tự làm: "Lần trước cháu chỉ bác rồi đó, bác thử làm theo, chỗ nào kẹt thì gọi video cháu chỉ tiếp." Câu này vừa giúp vừa trao lại cho người lớn sự tự chủ, nhiều người lớn tuổi rất thích được tự làm.
Cũng đừng quên rằng nhận sự biết ơn là một phần của việc giúp. Khi bác mang sang con gà, hộp bánh để cảm ơn, nhận cho bác vui, đừng nói "bác bày vẽ làm gì". Đó là cách người lớn trả công trong nếp nhà, và từ chối thẳng làm họ thấy mắc nợ.
Khi lỡ nhận rồi mà không kham được
Đã hứa mà việc treo lâu. Gọi trực tiếp, xin lỗi, nói thật tình trạng, đưa một mốc thời gian mới bạn chắc chắn làm được, hoặc trả việc lại kèm những gì đã làm: "Em xin lỗi chị, dạo này công ty dồn việc quá, em gửi chị bản nháp đã làm, chị nhờ bạn kia làm tiếp cho kịp khai trương nhé."
Đã lỡ làm hỏng máy của người nhờ. Nói thật ngay, không giấu, và chịu phần sửa chữa. Người nhà có thể tiếc cái máy, nhưng sẽ mất lòng tin nếu biết bạn giấu.
Đã lỡ nói câu khó nghe về chuyện công. Gặp lại, nói nhẹ: "Hôm trước em nói chuyện tiền hơi cộc, chị đừng nghĩ, em chỉ muốn làm cho chị đàng hoàng thôi."
Người nhờ đã lỡ trả công mà mình thấy không đáng nhận. Nếu việc nhỏ mà họ dúi tiền, nhận rồi lấy số đó mua quà cho con cháu nhà họ dịp gần nhất, hoặc mời cả nhà bữa cơm. Tiền quay về dưới dạng tình, hai bên đều thấy nhẹ.
Câu hỏi thường gặp
Họ hàng nhờ làm việc chuyên môn có nên lấy tiền không?
Việc nhỏ cho người nhà dùng thì thường giúp không công như một món quà. Việc lớn, kéo dài hoặc dùng để kinh doanh thì nói chuyện công là hợp lý, có thể tính giá người nhà nhẹ hơn ngoài, tuỳ độ thân và hoàn cảnh hai bên.
Nói chuyện tiền công với người quen thế nào cho khỏi ngại?
Nói về công việc trước, cho người kia thấy khối lượng thật, rồi mới nói về công, kèm lời giảm giá cho người nhà. Nói ngay từ đầu dễ hơn nhiều so với làm xong rồi mới nhắc.
Bị nhờ sửa máy tính quá nhiều thì làm sao?
Bạn có thể gom việc vào một buổi cố định, chỉ người nhà cách tự xử lý những lỗi hay gặp, và nhẹ nhàng nói rõ thời gian mình giúp được. Đặt nếp sớm thì không ai thấy bị từ chối đột ngột.
Được nhờ làm việc không đúng chuyên môn thì có nên nhận không?
Không nên. Nói thật là mình không chuyên và giới thiệu người đúng nghề, vì làm hỏng đồ hay làm dở việc của người nhà còn khó gỡ hơn một lời từ chối.
Sửa máy cho người nhà có cần lưu ý chuyện riêng tư không?
Có. Không mở xem những gì không liên quan tới lỗi cần sửa, không giữ lại mật khẩu, và nhắc người nhờ đổi mật khẩu nếu đã đưa cho bạn. Người nhà tin bạn nên càng cần giữ cho đúng.
Đã nhận lời rồi mà không làm kịp thì nói sao?
Báo sớm, xin lỗi thật lòng, gửi lại phần đã làm và gợi ý người có thể làm tiếp. Để việc treo lâu rồi im lặng mới là điều làm người nhờ phật lòng nhất.