Được nhờ "quen ai" ở bệnh viện hay trường học, bạn giúp được phần thông tin và hướng dẫn đúng đường, như hỏi giúp nên khám khoa nào, thủ tục ra sao, giờ nào ít đông; còn phần "chạy", chen hàng, xin trái quy định hay gửi phong bì thì từ chối thẳng mà mềm, kèm một hướng đi chính đáng thay thế. Người nhờ thường không có ý xấu, họ chỉ lo và không biết bắt đầu từ đâu.
Ví dụ giả định: chú C ở quê biết bạn có người bạn làm điều dưỡng ở một bệnh viện lớn, gọi lên nhờ "nói với bạn cháu cho chú khám sớm". Hoặc chị họ nhờ bạn quen cô giáo trường gần nhà "xin giúp cho cháu vào lớp cô ấy". Cách xử lý hai việc khá giống nhau.
Người nhờ đang lo gì, và vì sao việc này khó
Người ở xa lên thành phố khám bệnh thường sợ nhất ba điều: không biết khoa nào, sợ xếp hàng cả ngày không tới lượt, sợ bị coi thường vì quê mùa. Một người quen "ở trong đó" với họ như cái phao. Cha mẹ lo chuyện trường lớp cho con cũng vậy: họ muốn con được vào chỗ tốt, được cô để ý, nên tìm mọi mối quen. Hiểu nỗi lo đó thì bạn sẽ không coi lời nhờ là phiền. Một người chú ở quê lần đầu lên bệnh viện tuyến trên, đứng giữa sảnh rộng với hàng chục quầy, sợ hỏi sai chỗ, sợ bị mắng, nên gọi cho đứa cháu quen một người trong đó là phản xạ rất tự nhiên.
Cái khó là người nhờ thường không phân biệt được phần nào là hỏi thông tin bình thường, phần nào là xin vượt quy định. Với họ, "nói giúp một câu" là việc nhỏ. Với người bạn làm trong bệnh viện hay trường học, đó có thể là đặt họ vào thế khó với đồng nghiệp, với cấp trên, thậm chí trái quy định. Bạn đứng giữa hai bên, và cả hai đều là người mình quý.
Biết điều ở đây là giữ cho cả hai không mất mặt: người nhờ không thấy bị từ chối phũ, người quen không bị đẩy vào việc sai. Muốn vậy, bạn phải tách rõ hai phần ngay trong đầu trước khi trả lời. Đừng trả lời ngay khi đang nghe máy nếu chưa chắc, cứ nói "Để cháu hỏi rồi cháu gọi lại chú ngay trong tối nay", rồi gọi lại đúng hẹn.
Phần giúp được và phần nên từ chối
Bảng dưới đây giúp bạn tách nhanh khi nghe lời nhờ. Tinh thần chung: giúp người ta đi đúng đường cho nhanh và bớt lo, không giúp đi đường vòng.
| Giúp được | Nên từ chối |
|---|---|
| Hỏi người quen nên khám ở khoa nào, cần mang giấy tờ gì | Xin khám trước người khác, không xếp hàng |
| Hỏi giờ nào ít đông, có đặt lịch hẹn trước được không | Nhờ bác sĩ "để ý riêng" kèm phong bì |
| Đưa đón, đi cùng người lớn tuổi vào viện cho đỡ lạc | Xin giường, xin chuyển viện trái quy trình |
| Hỏi giúp thủ tục tuyển sinh, mốc thời gian, hồ sơ cần nộp | Xin cho con vào trường trái tuyến, xin vào lớp cô nào |
| Kể kinh nghiệm thật của nhà mình khi khám, khi đi học | Nhờ cô giáo "nâng đỡ" điểm số, vị trí trong lớp |
Khi đã tách rõ như vậy, bạn sẽ thấy phần giúp được không hề ít. Nhiều khi một cuộc gọi hỏi đúng khoa, đúng giờ còn có ích hơn mọi lời "nói giúp", vì nó giúp người nhà khỏi mất cả ngày đi sai chỗ. Với chuyện trường lớp cũng vậy: biết đúng hạn nộp hồ sơ, đúng giấy cần có, đã là giúp được nửa phần lo của một người mẹ.
Câu nói mẫu: nhận phần đúng, từ chối phần sai
Mở đầu bằng việc nhận phần giúp được, để người nghe thấy bạn có lòng: "Dạ chú cứ lên, cháu hỏi bạn cháu xem khám khoa nào, cần mang giấy gì, rồi hôm đó cháu đưa chú vào cho đỡ lạc."
Khi bị nhờ chen hàng hay xin khám trước, nói thật mà không giảng: "Chuyện khám trước thì bạn cháu không làm được đâu chú, ở đó ai cũng phải lấy số. Nhưng cháu hỏi giúp chú đặt lịch hẹn trước, đến đúng giờ là đỡ chờ nhiều lắm."
Khi bị nhờ xin cho con vào trường trái quy định: "Em hỏi rồi chị ạ, trường tuyển theo quy định tuyển sinh của địa phương, cô giáo cũng không quyết được. Em gửi chị lịch nộp hồ sơ, nếu cần giấy gì em đi cùng chị làm cho kịp."
Khi người nhờ gợi ý đưa phong bì qua bạn: "Cái này em không cầm được đâu chị, đưa thế là làm khó cho cả cô ấy lẫn em, mà theo pháp luật thì cả người đưa lẫn người nhận đều có thể bị xử lý. Chị yên tâm, cứ làm đúng thủ tục là được." Một câu là đủ, không giảng thêm.
Khi bạn chính là người làm trong bệnh viện, trường học
Có lúc người được nhờ không phải người quen của người quen, mà chính là bạn: bạn là điều dưỡng, bác sĩ, giáo viên, nhân viên văn phòng trường. Lời nhờ lúc này đến thẳng, khó lùi hơn. Một cách xử lý gọn theo thứ tự:
- Nghe hết lời nhờ, không ngắt ngang, để người kia thấy được tôn trọng. Nhiều người phải lấy hết can đảm mới gọi được cho bạn.
- Tách ngay phần thông tin bạn trả lời được với tư cách người trong nghề, như khoa nào, thủ tục nào, giờ nào, cần chuẩn bị gì, và trả lời đủ, rõ.
- Với phần vượt quy định, nói một câu dứt khoát về mình chứ không đổ cho ai: "Cháu làm ở đó nên càng phải theo đúng quy định chú ạ, cháu không làm khác được." Nói về chính mình thì người nghe không có ai để trách thay.
- Đề nghị một việc cụ thể ngoài giờ làm, như đi cùng tới quầy tiếp nhận nếu trùng ca trực, hoặc gọi hỏi thăm sau khi khám.
- Không nhận quà có giá trị gắn với việc nhờ, kể cả khi người kia nói "quà quê thôi mà". Nhận vài quả chuối, ít rau nhà trồng thì được, phong bì hay quà đắt thì trả lại ngay, nhẹ nhàng.
Người làm trong ngành thường bị nhờ nhiều tới mức mệt. Biết điều với chính mình cũng là một phần của biết điều: giúp đúng sức, đúng việc, và không thấy có lỗi vì đã nói không với phần sai.
Những điều nên tránh khi đứng giữa
Không hứa trước khi hỏi. Câu "để cháu lo" nghe rất ấm, nhưng nếu sau đó không lo được, người nhờ sẽ thấy bị bỏ rơi. Nói "để cháu hỏi đã" an toàn hơn nhiều.
Không đưa số điện thoại người quen mà chưa hỏi họ. Người bạn làm bệnh viện có thể nhận cả chục cuộc gọi từ người lạ chỉ vì bạn đưa số. Hỏi họ trước, hoặc tự làm trung gian.
Không kể chuyện người quen "có quyền" để làm le. Nói "bạn cháu làm to trong đó" làm người nhờ kỳ vọng sai, rồi trách cả bạn lẫn bạn của bạn khi không như ý.
Không nhận rồi âm thầm làm cho qua. Nhận lời mà chỉ gọi hỏi lấy lệ, rồi báo "khó lắm", người nhờ dễ hiểu là bạn không nhiệt tình. Đã nhận phần nào thì làm phần đó cho đến nơi.
Không phán xét người nhờ. Đừng nói "chú nghĩ gì mà đòi thế", họ không hiểu quy định chứ không phải người xấu. Giải thích ngắn, rồi chuyển sang việc giúp được.
Không than với người khác về việc bị nhờ. Kể với đồng nghiệp hay bạn bè rằng "họ hàng nhà mình toàn nhờ chạy" rất dễ đến tai người nhờ, và lúc đó mọi phần giúp trước đó đều thành vô nghĩa. Từ chối xong thì giữ kín, coi như chuyện riêng giữa hai bên.
Ở quê, ở phố và giữa các miền
Ở nhiều làng quê miền Bắc, quan niệm "có người quen là dễ" còn khá phổ biến, nên khi có người trong họ làm ở bệnh viện tỉnh hay trường học ở quê, cả họ hay tìm đến. Người ở thành phố được nhờ thường bị coi là "có quan hệ", dù thật ra chỉ quen một người bạn. Cứ nói rõ mình quen tới đâu, không để người ở quê nghĩ quá lên.
Ở miền Trung, người nhờ thường lên tận nhà, mang theo quà quê, và khó từ chối hơn vì đã có lễ. Nhận quà quê thì được, đó là tình làng nghĩa xóm, nhưng phần "chạy" vẫn từ chối như thường và nói rõ quà không phải để đổi lấy việc. Ở miền Nam, lời nhờ hay thẳng và gọn, "em quen ai trong đó không, chỉ chị với", và từ chối thẳng cũng thường dễ được chấp nhận hơn nếu kèm cách giúp khác.
Mỗi nhà, mỗi vùng mỗi khác, đó chỉ là điều thường thấy. Nếu người nhờ là người lớn trong họ, có thể hỏi bố mẹ mình cách nói sao cho người đó không phật ý.
Khi lỡ hứa quá tay hoặc lỡ từ chối phũ
Đã lỡ nói "để cháu lo". Gọi lại sớm, đừng đợi tới ngày người ta lên: "Chú ơi, cháu hỏi rồi, chuyện khám trước thì không được, nhưng cháu đặt lịch hẹn cho chú rồi, hôm đó cháu đưa chú đi." Báo sớm kèm việc đã làm được thì người nghe khó trách.
Đã lỡ đưa số người quen. Nhắn xin lỗi người quen, nói rõ mình đã dặn người kia chỉ hỏi thông tin. Lần sau tự làm trung gian.
Đã lỡ từ chối cộc lốc. Gọi lại, xin lỗi vì lúc đó nói vội, rồi đề nghị phần giúp được. Người nhờ phần lớn chỉ cần thấy mình không bị bỏ mặc.
Người nhờ giận vì bị từ chối phần sai. Không cãi, không giảng thêm. Vẫn giữ lời giúp phần đúng, vẫn hỏi thăm khi họ khám xong hay con đã vào học. Thời gian sẽ cho họ thấy bạn không bỏ họ. Rất nhiều người sau khi khám xong, thấy mình được làm đúng thủ tục mà vẫn ổn, lại quay ra cảm ơn đứa cháu đã đưa đi tận nơi.
Câu hỏi thường gặp
Họ hàng nhờ nói với bác sĩ quen cho khám trước thì nói sao?
Bạn nói thật là ở bệnh viện ai cũng phải lấy số, người quen không làm khác được, rồi đề nghị việc giúp được như hỏi giúp khoa, đặt lịch hẹn, đi cùng hôm khám. Từ chối kèm việc làm thay thì người nghe dễ chấp nhận hơn.
Nhờ xin cho con vào trường trái tuyến có nên giúp không?
Không nên nhận, vì việc tuyển sinh có quy định riêng và người quen của bạn cũng không quyết được. Bạn có thể giúp tìm hiểu lịch nộp hồ sơ, giấy tờ cần có và các trường đúng tuyến phù hợp.
Người nhờ muốn gửi phong bì qua mình thì từ chối thế nào?
Từ chối ngắn gọn, nói rằng đưa như vậy làm khó cho cả người nhận lẫn mình và trái pháp luật, rồi trấn an họ cứ làm đúng thủ tục. Không cần giảng giải dài, một câu rõ ràng là đủ.
Có nên đưa số điện thoại người quen làm bệnh viện cho họ hàng không?
Nên hỏi ý người quen trước. Nhiều người làm trong ngành y nhận rất nhiều cuộc gọi nhờ vả và thấy mệt, nên bạn tự làm trung gian hỏi giúp thường giữ được quan hệ tốt hơn.
Từ chối rồi họ giận thì làm sao?
Đừng tranh luận thêm, vẫn giữ lời giúp phần chính đáng và hỏi thăm họ sau đó. Phần lớn người nhờ sẽ nguôi khi thấy bạn vẫn quan tâm thật, chỉ không làm việc sai.
Nhận quà quê của người nhờ có sao không?
Quà quê nhỏ là tình cảm, nhận được, nhưng nên nói rõ là quà không liên quan tới việc nhờ. Nếu quà có giá trị lớn và gắn với việc xin xỏ, bạn nên khéo léo trả lại.