Khi đồng nghiệp lớn tuổi "bảo ban", cách phải đạo là nghe hết câu, cảm ơn trước, rồi mới nói phần mình khác ý, và nói riêng chứ không nói trước cả phòng. Phần lớn những lần bảo ban xuất phát từ ý tốt hoặc từ nhu cầu được thấy mình còn có ích. Đáp lại bằng sự tôn trọng không có nghĩa là làm theo mọi điều; nó có nghĩa là người kia không bị mất mặt khi bạn chọn cách khác.
Bài này dành cho người trẻ đi làm năm đầu, năm thứ hai, ngồi cạnh một anh, một chị, một cô chú hơn mình hai mươi, ba mươi tuổi. Có người nhắc việc kỹ tới mức thấy ngột, có người góp ý cả chuyện ăn mặc, chuyện lấy chồng lấy vợ. Dưới đây là cách nghe, câu đáp mẫu, và chỗ nào là ranh giới không cần nhường.
Người lớn tuổi đang nghĩ gì khi bảo ban bạn
Thử nhìn từ phía chị A, năm mươi hai tuổi, ngồi phòng kế toán hai mươi năm (ví dụ giả định). Chị đã thấy ba đời trưởng phòng, hai lần đổi phần mềm, nhớ từng lỗi khiến cả phòng bị kiểm điểm. Mỗi lần thấy người mới làm sai đúng cái lỗi ấy, chị nói ra, vì chị không muốn phòng lại bị như cũ. Với chị, đó là trách nhiệm, không phải soi mói.
Còn một lớp nữa ít ai nói: người lớn tuổi ở công sở thường cảm thấy mình đang bị đẩy dần ra rìa. Máy móc mới thì người trẻ nhanh hơn, cuộc họp thì sếp trẻ quyết. Bảo ban người mới là một trong số ít lúc họ còn được là người hiểu việc nhất. Nếu bạn gạt đi một cách lạnh lùng, cái họ nghe không phải là "em không cần" mà là "chị đã cũ rồi".
Hiểu như vậy không có nghĩa là mọi lời bảo ban đều đúng. Có lời đúng, có lời đã lỗi thời, có lời vượt sang chuyện riêng. Biết điều ở đây là phân ra được ba loại đó, và đáp mỗi loại một cách, thay vì cùng một vẻ mặt khó chịu. Người trẻ hay mắc đúng một lỗi: lấy một lần bị nhắc chuyện riêng làm cớ để gạt luôn cả những lần được nhắc đúng việc.
Ba loại bảo ban và cách nghe mỗi loại
Bảo ban về việc, và đúng. Loại này nhận ngay, cảm ơn rõ ràng, và lần sau làm đúng để người ta thấy lời mình có tác dụng. Đây là cách nhanh nhất để được người lớn tuổi coi là "đứa biết nghe", và từ đó họ sẽ chỉ cho bạn những thứ không ai ghi vào quy trình.
Bảo ban về việc, nhưng đã cũ. Ví dụ cách làm từ trước khi đổi quy định. Đừng cãi ngay. Cảm ơn, rồi nói nhẹ là bạn được hướng dẫn cách khác, hỏi xem chị có thấy chỗ nào chưa ổn không. Nhiều khi người lớn tuổi biết một rủi ro mà hướng dẫn mới bỏ qua; nhiều khi không. Hỏi là cách để cả hai cùng xuống thang.
Bảo ban sang chuyện riêng. Chuyện ăn mặc, chuyện tiền lương, chuyện bao giờ lấy vợ, sinh con. Loại này nghe bằng nụ cười, đáp ngắn, không giải thích, không mở thêm câu chuyện. Nếu lặp lại nhiều lần và khiến bạn khó chịu, hãy nói riêng một câu nhẹ nhàng để khép lại, ví dụ nhờ người kia thông cảm vì đó là chuyện nhà mình còn đang tính, không tiện bàn ở cơ quan.
Bảo ban trước mặt cả phòng. Đây là loại dễ làm nóng mặt nhất. Ngay lúc đó chỉ đáp một câu ghi nhận. Chuyện khác ý để lúc chỉ có hai người, vì cãi trước đông người thì dù bạn đúng, người kia vẫn mất mặt và sẽ nhớ.
Câu đáp mẫu theo từng lúc
Những câu dưới đây giữ được lễ mà không biến bạn thành người "dạ vâng" mọi điều:
- Khi được chỉ đúng một lỗi: "Dạ em cảm ơn chị, đúng là em chưa để ý chỗ này, lần sau em làm lại theo cách chị chỉ."
- Khi không đồng ý về cách làm: "Em cảm ơn anh. Bên quy trình mới hướng dẫn em làm thế này, anh xem giúp em làm vậy có rủi ro gì không ạ?"
- Khi bị hỏi chuyện riêng: "Dạ chuyện đó em còn tính dần chị ạ, giờ em lo việc cho quen trước đã."
- Khi bị nhắc trước cả phòng: "Dạ em ghi nhận ạ, lát em hỏi thêm chị." Rồi lát sau, riêng: "Lúc nãy chị nhắc em, em hiểu rồi, nhưng có chỗ này em làm vậy vì…"
- Khi được kể chuyện "ngày xưa" giữa giờ gấp việc: "Chuyện này hay quá, chị để trưa em nghe nốt nhé, giờ em đang chạy cho kịp báo cáo."
- Khi muốn chủ động nhờ: "Chị ơi, chỗ này em làm mấy lần vẫn chưa ổn, chị có rảnh mười phút chỉ em được không ạ?"
Câu cuối có sức nặng hơn người ta nghĩ. Chủ động nhờ người lớn tuổi một việc họ giỏi là cách xoa dịu nhanh nhất, kể cả khi trước đó hai bên có chút gợn.
Tránh gì và thay bằng gì
Những phản ứng dưới đây rất tự nhiên với người trẻ, nhưng người lớn tuổi đọc chúng theo nghĩa khác hẳn:
| Tránh | Người kia hiểu là | Thay bằng |
|---|---|---|
| "Em biết rồi ạ" nói nhanh, mắt vẫn nhìn màn hình | "Đừng nói nữa" | Quay ghế lại, nghe hết câu, rồi mới đáp |
| "Bây giờ khác rồi chị ạ" | "Chị lạc hậu" | "Em được hướng dẫn cách này, chị thấy thế nào ạ?" |
| Than với đồng nghiệp khác "chị ấy soi quá" | Lời than gần như luôn tới tai người bị than | Nếu thấy khó chịu, nói riêng với chính người đó hoặc hỏi ý trưởng phòng |
| Im lặng làm theo cách mình, không nói gì | "Nó không thèm nghe" | Báo một câu: "Lần này em thử cách kia, có gì em báo chị" |
| Trả lời chuyện riêng bằng thông tin chi tiết | Mở cửa cho những câu hỏi tiếp theo | Đáp ngắn, cười, chuyển sang chuyện việc |
Để ý rằng không dòng nào ở cột phải bảo bạn phải nhịn hay phải làm theo. Cái khác giữa hai cột chỉ là thứ tự: nghe xong rồi mới nói, nói riêng rồi mới nói rộng, hỏi ý rồi mới làm khác. Giữ đúng thứ tự đó, bạn vẫn làm theo ý mình được trong phần lớn trường hợp mà người lớn tuổi không thấy bị coi thường.
Khi bảo ban đã thành áp lực: ranh giới không cần nhường
Biết điều không có nghĩa là chịu đựng mọi thứ. Có những lúc lời bảo ban đã thành chê bai liên tục, giao thêm việc của người kia sang cho bạn, nói xấu bạn với sếp, hoặc đụng tới ngoại hình, giới tính, gia cảnh theo kiểu xúc phạm. Những chuyện đó không còn là phép tắc vai vế nữa.
Bước đầu tiên vẫn là nói thẳng nhưng nhẹ, riêng hai người: "Chị ơi, em biết chị muốn em làm tốt, nhưng mấy lần chị nói em trước cả phòng em thấy ngại lắm. Có gì chị nhắc riêng em được không ạ?" Phần lớn người lớn tuổi sẽ điều chỉnh khi nghe một câu như vậy từ người họ thấy là có lễ.
Nếu không thay đổi, hoặc chuyện vượt quá mức góp ý, hãy ghi lại sự việc theo ngày, rồi nói với trưởng phòng hoặc bộ phận nhân sự. Nói về việc, không nói về con người: "mấy việc sau đây đang bị chuyển sang em" thay vì "chị ấy bắt nạt em". Cách nói đó giữ cho bạn ở vị trí người biết điều, kể cả khi đang phải nhờ người khác can thiệp.
Khác biệt Bắc – Trung – Nam và khác biệt giữa các loại nơi làm việc
Ở nhiều cơ quan, công ty phía Bắc, thường thấy người lớn tuổi coi việc chỉ bảo người mới là bổn phận, và người mới đáp lại bằng sự lễ phép rõ ràng: có "dạ", có "ạ", có cảm ơn. Một người trẻ đáp gọn "vâng" mà không ngẩng đầu dễ bị coi là thiếu lễ.
Ở miền Trung, nhiều người lớn tuổi góp ý ít lời mà nặng ý, đôi khi chỉ một câu rồi im. Người mới cần để ý những câu ngắn đó hơn là chờ một bài giảng.
Ở phía Nam, góp ý thường thẳng và nhanh hơn, ít vòng vo, và người được góp ý cũng có thể đáp thẳng hơn mà không bị coi là hỗn, miễn là giọng nhẹ nhàng. Ngoài vùng miền, loại nơi làm việc cũng khác: cơ quan nhà nước, doanh nghiệp lâu đời thường nặng thâm niên hơn công ty khởi nghiệp. Ở nơi nặng thâm niên, lời bảo ban của người lâu năm nhiều khi được trưởng phòng nghe theo, nên cãi lại một người là đang đụng tới cả một nếp. Hai tuần đầu, cứ quan sát xem những người cùng lứa với bạn đáp người lớn tuổi thế nào rồi điều chỉnh, tuỳ phòng, tuỳ người.
Lỡ cãi lại hay tỏ thái độ thì gỡ thế nào
Ai cũng có ngày mệt, và một câu "em biết rồi mà" bật ra hơi gắt là chuyện thường. Cái người lớn tuổi nhớ không phải câu gắt đó, mà là bạn có quay lại hay không. Gỡ càng sớm càng nhẹ: ngay trong ngày, hoặc sáng hôm sau.
Không cần xin lỗi rườm rà. Một câu thật lòng, nói riêng, là đủ: "Chị ơi, hôm qua em đang rối việc nên trả lời chị hơi cộc, em xin lỗi chị. Chỗ chị nhắc em đã sửa rồi ạ." Câu này có ba phần: nhận lỗi về thái độ, không nhận lỗi về chuyện mình không sai, và cho người kia thấy lời họ có tác dụng.
Nếu không khí vẫn còn gượng, nhờ người kia một việc nhỏ họ giỏi trong vài ngày tới. Không cần quà cáp, không cần mời ăn. Với người lớn tuổi, được cần đến là lời làm lành rõ nhất.
Một điều nữa: đừng nhờ người thứ ba đi nói đỡ hay dò ý giúp. Chuyện giữa hai người mà để người khác chen vào thì dễ thành chuyện cả phòng, và người lớn tuổi thường thấy bị đem ra bàn tán. Tự mình nói, nói ngắn, nói một lần, rồi để thời gian và cách làm việc của bạn trong những tuần sau nói nốt phần còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Đồng nghiệp lớn tuổi hay góp ý trước mặt mọi người thì phải làm sao?
Ngay lúc đó chỉ nên đáp một câu ghi nhận ngắn để không làm căng thêm. Sau đó tìm lúc riêng để nói phần mình, và nếu muốn, nhờ người kia lần sau nhắc riêng. Nói riêng giúp cả hai giữ thể diện.
Không đồng ý với cách làm đồng nghiệp lớn tuổi chỉ thì có nên làm theo không?
Không nhất thiết, nhưng nên nói ra thay vì im lặng làm khác. Hỏi xem họ thấy rủi ro gì ở cách bạn định làm, và nếu cách mới là theo hướng dẫn của công ty thì nói rõ điều đó. Hỏi ý là cách giữ lễ mà vẫn giữ được việc.
Đồng nghiệp lớn tuổi hỏi chuyện lương, chuyện yêu đương thì trả lời thế nào?
Đáp ngắn, vui vẻ và chuyển sang chuyện khác, không cần đưa thông tin chi tiết. Ví dụ nói mình còn tính dần, giờ lo việc trước. Người hỏi thường không có ý xấu, chỉ là thói quen hỏi han của thế hệ trước.
Khi nào thì nên báo trưởng phòng về đồng nghiệp lớn tuổi?
Khi bạn đã nói riêng mà không thay đổi, hoặc khi chuyện đã thành giao việc không đúng, nói xấu, xúc phạm. Nên ghi lại sự việc theo ngày và nói về việc cụ thể, không nói về tính cách con người.
Có cần mua quà để làm thân với đồng nghiệp lớn tuổi không?
Không cần. Quà không thay được sự tôn trọng hằng ngày, và đôi khi còn làm người kia khó xử. Nghe hết câu, cảm ơn đúng lúc và thỉnh thoảng nhờ họ chỉ việc có tác dụng hơn mọi món quà.
Đồng nghiệp lớn tuổi kể chuyện ngày xưa lúc mình đang gấp việc thì làm sao?
Nói thật là mình đang gấp và hẹn nghe lúc khác, ví dụ giờ nghỉ trưa. Quan trọng là giữ lời hẹn đó, quay lại hỏi tiếp câu chuyện. Người lớn tuổi không phiền vì bị hoãn, họ phiền khi thấy mình bị gạt đi.