Ăn cỗ cưới ở quê, phép mâm gói trong mấy điều: chờ người dẫn chỗ rồi mới ngồi, để người lớn tuổi nhất mâm cầm đũa trước, chia món đều cho cả mâm chứ không gắp riêng phần mình, mời người lớn trước khi ăn và trước khi đứng dậy, và ra về sau khi cả mâm đã xong. Mâm cỗ ở quê là một nhóm nhỏ ăn chung, mỗi người phải nghĩ cho năm bảy người còn lại.
Người lớn lên ở thành phố quen ăn tiệc nhà hàng, mỗi bàn được phục vụ riêng, ăn xong ai về lúc nào cũng được. Về quê dự cưới họ hàng, gặp cái rạp dựng giữa sân, mâm đặt trên bàn tròn hay trải chiếu, ăn chung với những người chưa gặp bao giờ, thì dễ lúng túng. Bài này kể lại những phép mâm thường thấy, câu mời câu chào, những chỗ hay vụng, và cách gỡ khi lỡ.
Vì sao người quê để ý chuyện mâm cỗ
Ở nhiều làng, đám cưới không phải việc của riêng một nhà. Hàng xóm, họ hàng góp công nấu nướng, bê bàn, rửa bát từ mấy hôm trước. Mâm cỗ bày ra là công của cả xóm, và người ngồi ăn là khách của cả xóm. Ăn uống có phép tắc là cách tôn trọng những người đã thức khuya dậy sớm để có mâm đó.
Thứ hai, mâm cỗ là nơi người lớn quan sát con cháu. Một cô cháu dâu tương lai, một anh con rể ở thành phố về, ngồi mâm thế nào, mời ai trước, gắp cho ai, tất cả đều được các bà các bác để ý mà không nói ra. Không phải để bắt lỗi, mà vì đó là cách người làng hiểu người mới: qua những cử chỉ rất nhỏ.
Thứ ba, mâm cỗ ở quê thường được chia vừa đủ cho số người. Mỗi đĩa có đúng từng ấy miếng, ai gắp thêm phần mình thì người khác thiếu. Người thành phố quen gọi thêm món ở nhà hàng hay quên chi tiết này, gắp tự nhiên như ăn cơm nhà, rồi mới thấy người cuối mâm không còn miếng nào.
Từ lúc vào rạp đến lúc đứng dậy
Trình tự dưới đây là những gì thường thấy ở cỗ cưới nhiều nơi; mỗi làng có thể khác chút ít.
- Chào chủ nhà và người lớn trước khi ngồi. Vào đến sân, tìm bố mẹ cô dâu chú rể chào một câu, gửi phần mừng nếu nhà có người nhận ở bàn đầu rạp.
- Chờ người dẫn chỗ. Nhà có việc thường có người xếp mâm, chia khách theo nhóm: các cụ, họ hàng, hàng xóm, bạn bè. Ngồi đúng nhóm thì chuyện trò dễ, mà không chiếm chỗ người khác.
- Để người lớn ngồi chỗ tốt. Chỗ quay mặt ra cổng, chỗ có ghế tựa, chỗ đỡ nắng thường để người lớn tuổi. Người trẻ ngồi phía ngoài, gần lối đi để tiện bưng thêm cơm, rót nước.
- Chờ người lớn nhất mâm cầm đũa. Trước khi ăn, người trẻ mời một câu, đợi người lớn gắp miếng đầu rồi mới ăn.
- Chia món nhiều miếng ra đều. Đĩa gà, đĩa giò, đĩa nem thường có số miếng theo người. Gắp phần mình một miếng, mời người khác, không gắp lần hai khi chưa ai gắp lần một.
- Lo phần việc của người trẻ trong mâm. Xới cơm, rót nước, tiếp thêm bát canh, đổi đĩa đã hết cho người phục vụ.
- Mời trước khi đứng dậy. Ăn xong, chờ cả mâm hoặc ít nhất người lớn đã buông đũa, mời một câu rồi mới đứng.
Một chi tiết người từng trải hay để ý: đặt đũa ngang bát khi ăn xong, không cắm đũa dựng đứng vào bát cơm. Nhiều nơi coi cắm đũa dựng là gợi đến bát cơm cúng người đã khuất, nên người lớn thấy sẽ không vui, dù chẳng ai nói thành lời.
Câu mời, câu chào trong mâm
Ở quê, người ta mời nhau nhiều hơn ở thành phố. Không cần trang trọng, chỉ cần đúng lúc và đúng vai.
- Trước khi ăn, người trẻ mời cả mâm: "Cháu mời ông, mời các bác, mời cả nhà ăn cơm ạ."
- Khi gắp món cho người lớn: "Bác dùng miếng này cho mềm ạ." Gắp bằng đầu đũa sạch hoặc thìa chung, không gắp bằng đũa đã đưa vào miệng.
- Khi được mời rượu mà không uống được: "Cháu xin phép bác, cháu còn đi xe về phố, cháu mời bác chén nước chè ạ."
- Khi có người hỏi "cháu con nhà ai": "Dạ, cháu là con ông bà C ở xóm trên, bố cháu là anh họ của bố chú rể ạ."
- Khi đứng dậy rời mâm: "Cháu xin phép ông, các bác, cả nhà ăn ngon miệng ạ."
Ở mâm có người lớn tuổi, nên giới thiệu mình qua bố mẹ hoặc ông bà, vì người quê nhớ người theo nhà theo họ chứ ít nhớ tên người trẻ. Một câu "cháu là con ông bà C" giúp các bác xếp ngay bạn vào đúng chỗ trong họ.
Những chỗ hay vụng và vì sao người khác chạnh lòng
Người thành phố về quê ăn cưới thường không cố ý, chỉ vì chưa ai nói.
| Tránh | Vì sao người khác chạnh lòng | Thay bằng |
|---|---|---|
| Gắp miếng ngon nhất cho mình hoặc cho con trước | Người khác thấy mình bị bỏ qua, đĩa không đủ chia | Mời người lớn trước, chia đều |
| Cầm điện thoại chụp từng món, chê món này món kia | Người nấu là hàng xóm, họ hàng ngồi gần đó | Khen một câu thật lòng nếu thấy ngon |
| Đứng dậy về khi cả mâm còn ăn | Mâm vơi người, người còn lại ngượng | Mời, xin phép rồi mới đứng |
| Từ chối rượu bằng câu "uống làm gì cho hại" | Nghe như dạy đời người lớn | Nói mình còn đi xe, mời nước |
| Gói đồ ăn thừa mang về khi chưa ai mời | Có nơi ổn, có nơi bị coi là tham | Chờ chủ nhà mời gói, hoặc hỏi nhỏ |
| Ngồi chung mâm các cụ mà nói chuyện riêng bằng điện thoại | Các cụ thấy bị xem nhẹ | Cất máy, hỏi chuyện làng, chuyện họ |
Chuyện gói đồ ăn mang về khác nhau rất nhiều giữa các nơi. Có làng coi chia phần mang về là lộc của nhà cưới, chủ nhà còn chuẩn bị sẵn túi; có nơi không có lệ đó. Thấy người cùng mâm làm thì làm theo, không chắc thì đừng làm trước.
Có nên xắn tay giúp việc không
Ở quê, khách là họ hàng gần hay hàng xóm thường được mong là sẽ góp tay: bưng mâm, rửa bát, xếp bàn ghế, trông xe. Người ở xa về, mặc đẹp, thường ngại không biết có nên vào bếp hay không. Cách khéo nhất là hỏi một người trong nhà: "Bác ơi, có việc gì cháu đỡ được không ạ?" Được giao việc thì làm, được bảo ngồi chơi thì ngồi, không tự ý xông vào bếp sắp xếp lại theo ý mình.
Người trẻ trong họ, bất kể trai hay gái, bưng mâm, dọn bát đều được quý như nhau. Chuyện ai vào bếp không nên chia theo giới, nhất là khi bạn về cùng vợ hoặc chồng: hai người cùng hỏi, cùng làm, người lớn nhìn vào sẽ thấy cả hai đều biết điều.
Một việc nhỏ mà người nấu cỗ nhớ lâu: cuối tiệc, trước khi về, ghé bếp chào những người nấu. "Cháu cảm ơn các bác, cỗ ngon quá, các bác vất vả từ sáng." Họ thường là hàng xóm làm không công, một lời cảm ơn từ khách là phần thưởng thật.
Đưa vợ, chồng hoặc người yêu ở thành phố về cùng
Nếu bạn dẫn người thương lần đầu về quê ăn cưới, việc của bạn là làm cầu nối. Trước chuyến đi dặn vài phép mâm, kể qua họ hàng ai là ai, ai hay hỏi chuyện gì. Đến nơi, ngồi cạnh người ấy, giới thiệu với người lớn qua bố mẹ mình, và đỡ lời khi họ bị hỏi những câu khó như bao giờ cưới, lương bao nhiêu, bao giờ có con.
Một câu đỡ lời nhẹ nhàng: "Dạ, chúng cháu đang tính rồi bác, có tin vui cháu báo bác đầu tiên." Không để người thương phải tự xoay xở giữa mâm toàn người lạ. Họ lúng túng thì người lớn hiểu đó là chuyện bình thường của người mới, còn bạn mà bỏ mặc thì người lớn sẽ thấy bạn vô tâm.
Sau buổi cỗ, hỏi người ấy có thấy khó chịu điều gì không. Có thể có một câu hỏi làm họ chạnh lòng mà bạn không để ý. Lắng nghe, đừng bênh họ hàng ngay, cũng đừng chê họ hàng theo. Lần sau về quê, bạn sẽ biết cần dặn thêm điều gì.
Bắc, Trung, Nam: mâm cỗ mỗi nơi mỗi khác
Ở nhiều làng miền Bắc, mâm cỗ thường sáu người, có nơi bốn người, đĩa nào cũng có số miếng theo số người, phép chia đều được giữ khá chặt. Cỗ hay ăn theo nhiều đợt, một đợt xong thì dọn để đợt khách sau ngồi, nên không nên ngồi lâu sau khi ăn xong. Nhiều vùng miền Trung, cỗ cưới đậm đà, có món đặc trưng của làng, chủ nhà hay đi từng mâm mời rượu, khách nên đứng dậy nâng chén đáp lại.
Ở nhiều nơi miền Nam, tiệc ở quê thường dựng rạp lớn, bàn tròn, món dọn ra theo lượt, khách ngồi lâu, có ban nhạc và văn nghệ. Người ta thoải mái hơn trong chuyện ai về trước, nhưng mời rượu và cụng ly nhiệt tình hơn, khách được mời lên hát cũng là chuyện bình thường. Tuỳ làng, tuỳ nhà, quan sát mâm bên cạnh rồi làm theo là cách chắc nhất.
Trước khi về quê ăn cưới, hỏi bố mẹ hoặc người lớn trong nhà một câu: "Bên đó có lệ gì cần biết không ạ?" Người lớn thường rất vui khi được hỏi, và sẽ dặn bạn những chuyện mà không bài viết nào kể hết được.
Khi lỡ vụng thì gỡ thế nào
Nếu lỡ gắp nhiều làm đĩa thiếu, thấy người cuối mâm chưa có phần, gắp lại miếng trong bát mình còn chưa ăn đặt sang cho người đó bằng thìa sạch, nói nhẹ: "Cháu gắp vội quá, bác dùng miếng này ạ." Người lớn thấy bạn biết ý, chuyện qua ngay.
Nếu lỡ cắm đũa vào bát hay làm đổ nước chấm, sửa lại ngay, lau sạch, nói một câu xin lỗi người ngồi cạnh. Không cần giải thích là mình không biết lệ, chỉ cần sửa và tiếp tục ăn bình thường.
Nếu lỡ từ chối rượu theo cách làm người lớn phật ý, trước khi về đến chào riêng người đó: "Lúc nãy cháu nói vụng, bác bỏ quá cho cháu. Cháu xin phép về, chúc bác mạnh khoẻ." Một câu chào riêng trước lúc về gỡ được nhiều chuyện hơn bạn nghĩ, vì ở quê, người ta nhớ cách mình ra về hơn cách mình ngồi.
Câu hỏi thường gặp
Ăn cỗ cưới ở quê thì ngồi chỗ nào?
Nên chờ người xếp mâm dẫn chỗ, vì chủ nhà thường chia khách theo nhóm như các cụ, họ hàng, hàng xóm, bạn bè. Trong mâm, nhường chỗ tốt cho người lớn tuổi, người trẻ ngồi phía ngoài để tiện lo cơm nước.
Ở mâm cỗ ai được gắp trước?
Thường người lớn tuổi nhất mâm cầm đũa trước, sau khi người trẻ đã mời cả mâm. Với những đĩa chia theo miếng, mỗi người lấy một phần rồi mới gắp tiếp nếu còn.
Không uống rượu thì từ chối thế nào ở đám cưới quê?
Nói lý do nhẹ nhàng như còn đi xe hay sức khoẻ không cho phép, rồi xin mời bằng chén nước hoặc nước chè. Tránh những câu nghe như dạy người lớn về chuyện rượu.
Ăn xong có được về ngay không?
Nên chờ cả mâm hoặc ít nhất người lớn đã buông đũa, mời một câu rồi mới đứng dậy. Trước khi rời rạp, chào chủ nhà và cô dâu chú rể một câu cho trọn phép.
Có nên gói đồ ăn cỗ mang về không?
Tuỳ làng, tuỳ nhà. Có nơi chủ nhà chuẩn bị sẵn túi và coi đó là chia lộc, có nơi không có lệ này. Thấy người cùng mâm làm thì làm theo, không chắc thì không làm trước.
Dẫn người yêu về quê ăn cưới thì dặn gì?
Dặn trước vài phép mâm cơ bản như mời người lớn, chia đều, không cắm đũa dựng vào bát, và giới thiệu người yêu với người lớn trong họ qua bố mẹ mình. Ngồi cạnh để đỡ lời khi bị hỏi chuyện khó.