Thăm ông bà hay người già yếu ở nhà, bạn nên báo trước với người đang chăm, đến vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, ngồi ngang tầm mắt người già, nói chậm và rõ, kể chuyện con cháu, chuyện xóm cũ, nghe họ kể lại chuyện xưa dù đã nghe nhiều lần, và cảm ơn người chăm chính thay vì góp ý cách họ chăm. Một lần thăm chừng nửa tiếng đến một tiếng là vừa với người già yếu, dài hơn thì họ mệt mà ngại nói.
Bài này viết cho con cháu ở xa về thăm ông bà, người trong họ đến thăm một cụ đã yếu, hay hàng xóm muốn ghé một bác sống một mình. Khó nhất ở những lần thăm này không phải là nói gì với người già, mà là giữ cho người đang ngày ngày chăm họ không chạnh lòng.
Người già yếu và người chăm đang nghĩ gì
Người già yếu ở nhà thường có hai cảm xúc cùng lúc: mừng vì có người đến, và ngại vì mình đã không còn như xưa. Có cụ không muốn ai thấy mình phải có người dìu, có cụ xấu hổ vì nghe không rõ, hỏi đi hỏi lại. Nhiều cụ còn lo mình làm phiền con cháu phải về. Họ hay nói "về làm gì cho tốn kém", nhưng câu đó gần như luôn có nghĩa là "về được thì mừng lắm".
Người chăm chính, thường là một người con, người cháu hay người dâu, người rể ở cùng, là người chịu mệt nhất mà ít được nhìn thấy nhất. Họ thức đêm, lo ăn uống, đưa đi khám, nghe cụ cằn nhằn những lúc mệt. Khi người ở xa về thăm, chỉ ở một hai ngày rồi góp ý chỗ này chưa sạch, món kia chưa hợp, họ rất dễ chạnh lòng, dù không nói ra.
Vì thế, biết điều trong việc thăm người già là cùng lúc làm vui người già và làm nhẹ cho người chăm. Một lần thăm mà chỉ chăm chút cụ, quên mất người đang lo cho cụ hằng ngày, là một lần thăm chỉ được một nửa.
Trước khi đến
Với người già, sự bất ngờ không phải lúc nào cũng vui. Chuẩn bị trước giúp cả cụ lẫn người chăm thoải mái hơn.
- Báo trước với người chăm, không nhất thiết báo với cụ. Có cụ biết trước thì háo hức, mong cả ngày; có cụ biết trước lại lo dọn dẹp, mệt thêm. Người chăm biết nên báo cụ lúc nào.
- Hỏi giờ. Phần lớn người già tỉnh táo vào buổi sáng sau bữa ăn và đầu giờ chiều sau giấc trưa. Tránh giờ ăn, giờ ngủ trưa và buổi tối muộn.
- Hỏi có cần mang gì không. Chị ơi, ở nhà đang thiếu gì cho bà không, em mang về luôn. Câu này thực tế hơn việc tự mang đồ mình nghĩ là cụ thích. Có khi thứ nhà đang cần là tấm lót giường, hộp khăn ướt hay chỉ là một người ngồi trông cho người chăm đi chợ.
- Đi ít người. Cả nhà mấy người kéo về một lúc, trẻ con chạy nhảy, cụ vui được một lúc rồi mệt lả. Chia ra các buổi, hoặc để trẻ con chơi ở ngoài, từng người vào ngồi với cụ.
Ngồi đâu, nói thế nào cho người già nghe được
Khi cụ ngồi trên ghế hay nằm trên giường, đừng đứng nhìn xuống. Kéo một cái ghế thấp hay ngồi ở mép phản, ngang tầm mắt cụ, ở phía cụ nghe rõ hơn nếu biết. Nếu cụ nằm, ngồi ở chỗ cụ không phải xoay cổ mới nhìn thấy mình. Cầm tay cụ nếu cụ quen như vậy, nhiều người già rất cần được chạm.
Nói chậm, rõ, câu ngắn, trầm giọng một chút thay vì nói to. Nói to quá dễ nghe như quát, nhất là khi người già đang yếu. Mỗi lần chỉ nói một ý, chờ cụ trả lời. Đừng hỏi dồn nhiều câu một lúc. Nhắc tên mình mỗi lần cụ có vẻ quên: Bà ơi, con là cái A đây, con của chú út đấy bà.
Nếu cụ có lúc lẫn, nhầm tên, nhầm năm, đừng sửa từng câu. Sửa nhiều làm cụ xấu hổ và cáu. Đi theo câu chuyện của cụ, chỉ chỉnh khi điều đó thật sự cần, như cụ đòi tự đi ra ngoài một mình. Cụ kể đi kể lại một chuyện cũ, nghe như lần đầu, hỏi thêm một chi tiết nhỏ, cụ sẽ kể say sưa và đó là lúc cụ vui nhất trong ngày.
Nói chuyện gì: câu mẫu theo vai
Chuyện hợp với người già yếu là chuyện con cháu, chuyện xưa, chuyện quanh nhà. Một vài câu để bắt đầu:
- Cháu ở xa về: Ông ơi, cháu về rồi. Thằng cu nhà cháu năm nay biết đọc rồi, nó gửi ông cái ảnh tự vẽ đây ạ.
- Gợi cụ kể chuyện xưa: Bà kể cháu nghe ngày xưa bà về làm dâu ở làng này thế nào đi bà.
- Người trong họ đến thăm: Cụ ơi, con là con nhà bác C bên ngoại. Hồi bé con hay được cụ cho ăn khoai lùi ở bếp đấy cụ.
- Hàng xóm ghé một bác sống một mình: Bác ơi, cháu ở nhà bên, cháu đi chợ về tiện ghé hỏi bác có cần mua gì không ạ.
- Khi cụ hỏi khó, như bao giờ cưới, bao giờ có con: Dạ, cháu đang tính rồi bà ạ, có tin vui cháu báo bà đầu tiên. Không cần giải thích thêm.
- Lúc ra về: Bà nghỉ đi bà, tháng sau cháu lại về. Bà nhớ ăn cơm với cô cho vui nhé.
Câu chào về đừng hứa điều bạn không chắc làm được, người già nhớ rất kỹ những lời hẹn. Nói "tháng sau" khi bạn có thể về tháng sau; nếu không chắc, nói "hôm nào cháu rảnh cháu về" và gọi điện thường hơn.
Tránh gì khi thăm người già, và vì sao người chăm phật lòng
Phần đông những câu dưới đây được nói với ý thương cụ, nhưng người nghe thì không hiểu như vậy.
| Tránh | Ai phật lòng, vì sao | Thay bằng |
|---|---|---|
| Sao để bà gầy thế này? | Người chăm, vì như bị trách là chăm không tốt | Chị chăm bà vất vả quá, em cảm ơn chị. |
| Bà phải uống thêm thuốc này, ăn thêm món kia. | Người chăm và cả bác sĩ đang theo dõi cụ | Hỏi người chăm việc khám gần nhất, có gì cần thì cùng hỏi bác sĩ |
| Ông nhớ cháu không? Cháu là ai đây? | Cụ, vì như bị kiểm tra trí nhớ | Tự xưng tên mình trước |
| Nói chuyện với người khác về cụ ngay trước mặt cụ như cụ không nghe thấy | Cụ, vì thấy mình bị coi như đứa trẻ | Nói chuyện với cụ, hoặc ra ngoài mới bàn |
| Ở một buổi rồi đòi đổi cách sắp xếp nhà, giờ giấc của cụ | Người chăm, vì họ là người ở lại với hậu quả | Hỏi người chăm có muốn thay đổi gì không, và mình giúp phần nào |
Nếu thật sự thấy điều đáng lo về sức khoẻ của cụ, nói riêng với người chăm, bằng giọng cùng lo, không bằng giọng kiểm tra. Em thấy bà hay mệt hơn lần trước, chị thấy sao, có cần đưa bà đi khám lại không chị? Rồi để người chăm và bác sĩ quyết.
Dẫn vợ, chồng hay người yêu cùng về thăm
Khi bạn đưa vợ, chồng hoặc người yêu về thăm ông bà mình, người kia thường bối rối hơn bạn: không biết xưng hô, không biết cụ nghe được đến đâu, không biết có nên giúp việc nhà. Dặn trước ở nhà vài điều: cụ thích được gọi là gì, cụ nghe tai nào rõ hơn, cụ hay hỏi chuyện gì. Đến nơi, bạn giới thiệu trước: Bà ơi, đây là vợ cháu, cô ấy về thăm bà.
Đừng để người đi cùng ngồi một mình với cụ quá lâu trong lần đầu, cụ hỏi chuyện quê quán, gia cảnh dồn dập mà người kia không quen thì rất khó trả lời. Bạn ngồi cạnh, đỡ lời khi cần. Nếu người đi cùng muốn phụ việc, như rửa bát hay pha nước, để họ hỏi người chăm trước, đừng tự vào bếp nhà người ta. Việc này áp dụng cho cả con dâu lẫn con rể, không ai mặc định phải vào bếp hay phải ngồi tiếp chuyện.
Khác biệt giữa các miền, và lỡ làm sai thì gỡ thế nào
Ở nhiều vùng phía Bắc, thường thấy con cháu về thăm ông bà mang theo chút quà và chào hỏi khá lễ nghi, đứng chào trước, ngồi sau khi cụ mời. Nhiều nơi miền Trung, con cháu về là ngồi xuống bên cụ, ăn cùng mâm, thăm luôn cả họ hàng quanh xóm. Ở nhiều nhà phía Nam, không khí thường xuề xoà, cụ thích con cháu nói chuyện rôm rả, ở lại ăn cơm. Mỗi nhà một nếp, bạn cứ hỏi người chăm hoặc người lớn trong nhà.
Lỡ góp ý làm người chăm chùng mặt: ngay trong buổi đó, tìm lúc riêng nói một câu thật. Lúc nãy em nói vội, em biết chị lo cho bà nhiều nhất nhà, em xin lỗi chị. Rồi làm một việc cụ thể đỡ họ, như trông cụ một buổi để họ đi ra ngoài.
Lỡ hứa về mà không về được: gọi cho cụ, nói thật lý do, và nói chuyện lâu hơn mọi khi. Lỡ để cụ mệt vì ngồi quá lâu: lần sau ngắn hơn, nhưng đến thường hơn. Với người già yếu, nhiều lần thăm ngắn quý hơn một lần thăm dài.
Khi người già sống một mình, không có ai chăm
Có những cụ ở một mình vì con cháu đi làm xa, hoặc vì không có con cháu. Hàng xóm, người trong họ là những người hay ghé nhất. Một lần ghé ngắn mỗi tuần, hỏi cụ cần mua gì, kiểm tra xem cụ có ăn uống được, có đi lại vững không, là việc rất nhỏ mà rất quan trọng.
Cách nói với cụ cũng cần tế nhị, vì nhiều cụ sống một mình rất sợ bị coi là gánh nặng. Thay vì Bác ở một mình thế này nguy lắm, nói Cháu tiện đường thì ghé, bác có việc gì cứ gọi cháu, cháu ở ngay bên này. Cụ nhận sự giúp đỡ dễ hơn khi nó được nói như chuyện hàng xóm bình thường.
Đừng vào nhà khi cụ chưa mời, đừng tự dọn dẹp, tự sắp xếp đồ đạc của cụ. Người già sống một mình thường rất giữ nếp riêng. Hỏi trước: Bác có muốn cháu lau giúp cái bàn này không ạ? Nếu thấy cụ có biểu hiện bất thường như ngã, sốt, không ăn mấy ngày, báo ngay cho con cháu cụ hoặc người có trách nhiệm ở tổ dân phố, xã, phường, và đưa cụ đi khám nếu cần gấp.
Câu hỏi thường gặp
Thăm ông bà già yếu nên ngồi bao lâu?
Thường nửa tiếng đến một tiếng là vừa, tuỳ sức cụ. Khi thấy cụ bắt đầu mỏi, nói ít đi, ngáp hoặc nhắm mắt, đó là lúc nên để cụ nghỉ. Nhiều lần thăm ngắn tốt hơn một lần ngồi cả buổi.
Nói chuyện với người già lẫn trí thế nào cho đỡ buồn?
Tự xưng tên mình trước, nói chậm, câu ngắn. Khi cụ nhầm tên hay nhầm năm, đừng sửa từng câu, cứ đi theo câu chuyện của cụ. Hỏi về chuyện xưa thường làm cụ vui hơn hỏi chuyện gần đây mà cụ đã quên.
Thấy người chăm ông bà chưa chu đáo thì có nên góp ý không?
Nói riêng, bằng giọng cùng lo chứ không phải kiểm tra. Bắt đầu bằng lời cảm ơn, rồi hỏi họ thấy thế nào, có cần mình giúp gì. Người ở xa chỉ thấy một hai ngày, người chăm thấy cả năm, nên nghe họ trước.
Có nên đưa trẻ nhỏ đi thăm ông bà già yếu không?
Nên, vì nhiều cụ rất vui khi thấy cháu chắt. Nhưng để trẻ vào chào và ngồi với cụ một lúc ngắn, sau đó cho trẻ chơi ở chỗ khác. Trẻ chạy nhảy, ồn ào lâu trong phòng sẽ làm cụ mệt.
Ông bà bảo đừng về cho tốn kém thì có nên nghe không?
Phần nhiều đó là câu ông bà nói vì thương con cháu, chứ trong lòng vẫn mong. Nếu bạn về được, cứ về. Nếu không về được, gọi điện thường xuyên hơn, gọi video để cụ thấy mặt cũng là một cách thăm.
Thăm hàng xóm lớn tuổi sống một mình cần lưu ý gì?
Ghé ngắn mà đều, hỏi cụ cần gì, không tự ý vào nhà hay dọn dẹp khi chưa được mời. Nếu thấy cụ có dấu hiệu bất thường như ngã, sốt, bỏ ăn, báo ngay cho người thân của cụ hoặc người có trách nhiệm ở xã, phường.