Đi đưa tang ở quê, khách không phải người nhà nên đi phía sau con cháu, giữ khoảng cách, đi theo nhịp đoàn, không nói chuyện to, và có thể tiễn tới đầu làng hoặc tới nơi an táng tuỳ độ thân; khi gia đình bắt đầu phần việc riêng ở nơi an táng thì khách lui ra đứng xa. Không ai trách khách vì tiễn ngắn, chỉ để ý khách chen lên, đứng lẫn vào chỗ của con cháu hay về giữa chừng mà không chào.
Đưa tang là đoạn khó đoán nhất của một đám ma với người đến từ thành phố: giờ giấc phụ thuộc gia đình và người cầm trịch, đường làng hẹp, đoàn dài, mỗi làng một lệ. Bài này đi qua từng chặng, từ lúc tới nhà sáng sớm tới khi về, cho người được mời đi đưa mà không biết mình nên đứng đâu.
Ai nên đi đưa, ai chỉ nên tiễn ra ngõ
Ở nhiều làng, việc đưa người mất ra nơi an táng là việc của con cháu, họ hàng và những người thân thiết, cộng với người trong xóm có phần việc như khiêng, dẫn đường, cầm cờ, cầm ảnh. Khách quen sơ thường viếng hôm trước là đủ, sáng đưa tang không cần có mặt. Khách thân hơn như bạn lâu năm của con cháu, đồng nghiệp gần của người mất, hàng xóm sát vách thì nên có mặt.
Nếu bạn không chắc mình thuộc nhóm nào, hỏi thẳng người con mà mình quen: Sáng mai đưa ông, anh có muốn em đi cùng ra tận nơi không, hay em tiễn ra đầu ngõ thôi? Câu hỏi này cho gia đình quyền chọn. Có nhà muốn đông người tiễn cho ấm, có nhà chỉ muốn người trong họ đi để giữ riêng tư.
Một trường hợp hay gặp: bạn là bạn đời hoặc người yêu của một người cháu, chưa cưới. Nhiều gia đình vẫn để bạn đi trong nhóm con cháu, nhiều gia đình thì muốn bạn đi sau, cùng khách. Đừng tự xếp chỗ, hỏi người yêu mình trước một câu là xong, và chấp nhận vị trí người nhà sắp cho mình mà không thấy tự ái.
Sáng đưa tang: các chặng từ nhà tới nơi an táng
Giờ đưa thường được báo từ hôm trước. Lịch dưới đây là kiểu hay gặp ở nhiều làng; nơi bạn đến có thể khác, cứ nhìn người cầm trịch.
- Đến sớm hơn giờ báo khoảng hai mươi phút. Đưa tang hiếm khi chờ khách. Đến muộn đúng lúc đoàn đang ra cổng thì bạn chỉ còn cách đứng ven đường mà cúi đầu.
- Đứng ở rìa sân, không đứng gần chỗ gia đình làm lễ trước khi ra đi. Đây là phần riêng của nhà có tang. Khách đứng xa, nghiêng người nhường lối, không chụp ảnh.
- Khi đoàn bắt đầu đi, nhìn người dẫn khách. Thứ tự thường gặp là người cầm ảnh, người dẫn đầu, linh xa hoặc người khiêng, con cháu trực hệ, họ hàng, rồi mới tới khách. Bạn đi ở phần khách, không vượt lên.
- Đi bộ thì đi theo nhịp, giữ khoảng cách vừa phải, không trò chuyện to. Có điều cần nói thì nói nhỏ với người bên cạnh. Nếu đi xe máy theo sau, đi chậm, không bấm còi, không chen xe vào giữa đoàn.
- Tới nơi an táng, khách lùi ra đứng xa. Con cháu và người lo việc sẽ ở gần. Bạn đứng phía ngoài, im lặng, nếu được mời thắp hương thì làm, không được mời thì đứng đó là đủ.
- Khi phần lễ chính xong, chào một người trong gia đình rồi về. Không cần chờ tới cuối cùng nếu bạn không phải người nhà.
Đoạn đường ra cánh đồng hay nghĩa trang làng nhiều khi lầy, hẹp. Đi giày dép đế bằng, mang theo áo mưa mỏng, nhưng đừng che ô cao chắn tầm nhìn của người đi sau khi trời chỉ lất phất.
Câu nói mẫu trong ngày đưa tang
Ngày đưa là lúc gia đình mệt nhất. Câu nói càng ít càng tốt, nhưng có mấy lúc nên mở lời:
- Lúc mới đến, gặp người con mình quen: Em đến đưa bác. Anh cứ lo việc nhà, em đi theo sau.
- Khi người trong xóm hỏi mình là ai: Dạ, cháu là bạn cùng phòng của anh B ở công ty, cháu về đưa bác.
- Khi được mời đi lên phía trước mà mình nghĩ không phải chỗ: Dạ cháu đi sau là được ạ, để con cháu trong nhà đi trước.
- Khi phải về trước vì đường xa: Cháu xin phép về trước cho kịp xe. Có việc gì cần anh cứ nhắn em.
- Khi gặp lại gia đình ở nhà sau khi đưa về: Mọi việc xong xuôi rồi, cả nhà nghỉ ngơi chút đi ạ.
Không dùng những câu đùa xã giao cho bớt căng như ngày thường, kể cả khi người nhà có lúc cười với nhau. Họ có quyền cười để chịu đựng, khách thì không nên mở đầu.
Những việc nên tránh khi đưa tang
Đa số lỗi trong ngày đưa tang đến từ việc khách không biết đoàn đang làm gì. Bảng này gom những tình huống hay gặp nhất.
| Tránh | Thay bằng |
|---|---|
| Đi vượt lên ngang hàng con cháu để nói chuyện với người mình quen | Đi phía sau, chờ tới lúc dừng nghỉ mới lại gần |
| Đứng sát chỗ người lo việc đang làm ở nơi an táng | Lùi ra phía ngoài, để chỗ cho người được giao việc |
| Quay video, chụp ảnh đoàn đưa tang | Cất điện thoại, nếu gia đình nhờ chụp thì mới chụp |
| Bỏ về giữa đường không chào | Nói nhỏ với một người nhà rồi mới tách ra |
| Hút thuốc, bàn chuyện làm ăn khi đứng chờ | Đứng lặng, có chuyện cần nói thì nói sau |
| Tự ý rải, ném, cầm đồ lễ | Chỉ cầm khi người lo việc đưa cho |
Ở mỗi làng, người cầm trịch là người nắm rõ lệ nhất. Không chắc điều gì thì hỏi họ, đừng hỏi con cháu đang chịu tang.
Nếu nhà có tang không muốn người ngoài theo ra tận nơi, họ thường nói rõ từ trước. Khi được dặn như vậy, bạn tiễn ra đầu ngõ, cúi đầu khi đoàn đi qua, thế là trọn.
Mỗi miền, mỗi làng một nếp đưa tang
Ở nhiều vùng phía Bắc thường thấy đoàn đi bộ khá dài, có kèn, trống, con cháu chống gậy hoặc đội khăn theo thứ bậc. Khách đi sau họ hàng. Một số làng có lệ chỉ đưa tới cổng làng rồi khách quay về, người trong họ mới đi tiếp.
Ở nhiều nơi miền Trung hội hiếu hoặc đội lo việc của làng đứng ra tổ chức, phân công từng người. Khách muốn giúp thì hỏi người trong hội, không tự làm. Đường ra nơi an táng có khi qua cát, qua đồi, đường dài, người lớn tuổi đi chậm, khách trẻ nên đi chậm theo.
Ở nhiều nơi phía Nam đám có thể kéo dài nhiều ngày, đoàn đưa thường có xe, khách đi xe theo sau. Nhiều nhà đưa đi hoả táng nên khách tiễn tới cổng, không đi theo vào trong.
Một điều chung ở cả ba miền: khách không phải người nhà thì đi sau, đứng xa và về sau khi phần lễ chính kết thúc. Giờ đưa, hướng đi, thứ tự là việc gia đình và người lớn tuổi trong họ quyết định theo nếp của họ, khách không bàn, không hỏi vì sao chọn giờ đó.
Khi được nhờ một phần việc trong đoàn
Có lúc người trẻ trong xóm hoặc bạn thân của con cháu được nhờ việc cụ thể: cầm ảnh, cầm cờ, khiêng đồ lễ, đỡ người già trong nhà đi đường xa, hoặc đứng ở các ngã rẽ chỉ đường cho xe theo sau. Được nhờ là được tin, nhận lời ngay, nhưng hỏi kỹ một lần cho rõ: Chú dặn cháu đi ở chỗ nào, tới đâu thì cháu trao lại cho ai ạ?
Đừng tự làm thêm phần việc người ta không giao, kể cả khi thấy mình làm được. Mỗi việc trong đoàn thường đã có người lo theo nếp của làng, mình chen vào là làm rối. Nếu bạn không khoẻ, không đi được đường dài, nói sớm từ tối hôm trước để người cầm trịch còn xếp người khác, đừng nhận rồi bỏ giữa chừng.
Riêng việc đỡ người già trong gia đình là việc rất đáng làm mà ít ai giao rõ. Ông bà, cô dì lớn tuổi đi đường làng xa thường mệt, lại đang đau. Đi cạnh, cầm sẵn chai nước, để ý chỗ có thể ngồi nghỉ, thế là đỡ cho cả nhà một mối lo.
Sau khi đưa về: ăn cơm, ở lại hay về luôn
Nhiều gia đình có lệ mời người đi đưa quay lại nhà ăn bữa cơm hoặc uống chén nước, như một lời cảm ơn. Khách thân và người trong xóm thường ở lại. Khách ở xa, người không quá thân thì có thể cảm ơn rồi xin phép về: Cháu cảm ơn gia đình, cháu xin phép về luôn cho kịp đường, mấy hôm nữa cháu ghé lại.
Nếu ở lại ăn, ngồi đúng mâm người lo việc xếp, ăn vừa phải, không uống say, không ngồi kéo dài. Gia đình còn rất nhiều việc phải dọn, họ chỉ mong khách ra về nhẹ nhàng. Trước khi về, tìm người con mình quen chào một tiếng là đủ, không cần chào hết cả họ.
Một việc nhỏ được nhớ lâu: hôm sau, nhắn hoặc gọi cho người bạn có tang một câu ngắn. Nhiều người kể rằng ngày sau đám mới là ngày trống trải nhất, khi khách đã về hết.
Lỡ làm sai trong lúc đưa tang thì gỡ ra sao
Đến muộn khi đoàn đã ra khỏi nhà: đừng phóng xe đuổi theo rồi chen vào giữa. Đi chậm phía sau cùng, hoặc đứng chờ ở đầu ngõ, cúi đầu khi đoàn quay về. Sau đó gặp người nhà nói: Sáng nay cháu đến muộn, không kịp đi cùng, cháu xin lỗi gia đình.
Lỡ đi lẫn vào nhóm con cháu mà không biết: khi có người nhắc, lùi ngay ra sau, không cần thanh minh. Lỡ phải về giữa chừng vì việc gấp: nhắn ngay cho người nhà, đừng im lặng. Em có việc gấp phải về giữa đường, em xin lỗi anh, tối em gọi.
Lỡ bị người trong làng nhắc vì làm sai lệ, ví dụ đứng sai phía, đi sai đường: cảm ơn họ và làm theo, không cãi rằng ở chỗ mình không như thế. Ở đám của người khác, nếp của làng người ta là nếp đúng.
Câu hỏi thường gặp
Khách không phải người nhà có cần đi đưa tang không?
Không bắt buộc. Khách quen sơ thường viếng hôm trước là đủ. Bạn thân của con cháu, hàng xóm gần, đồng nghiệp gần thì nên có mặt buổi đưa. Không chắc thì hỏi người nhà mình quen xem họ có muốn mình đi cùng ra tận nơi không.
Đi đưa tang thì đứng ở vị trí nào trong đoàn?
Khách đi sau con cháu trực hệ và họ hàng. Phần đầu đoàn thường là người cầm ảnh, người dẫn đầu, người khiêng hoặc xe, rồi con cháu. Bạn đi ở phần khách, không vượt lên, không đi lẫn vào nhóm con cháu nếu chưa được mời.
Đi đưa tang có được đi xe máy theo không?
Được ở nhiều nơi, nhất là khi đường xa. Đi chậm phía sau, không bấm còi, không chen xe vào giữa đoàn người đi bộ. Ở làng có lệ đi bộ toàn đoàn thì dắt xe hoặc để xe ở nhà rồi đi bộ theo.
Đưa tang xong có phải quay lại nhà ăn cơm không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình mời như một lời cảm ơn, khách thân thường ở lại. Khách xa có thể cảm ơn rồi xin phép về. Nếu ở lại, ăn vừa phải, không uống say, ngồi không lâu để gia đình còn dọn dẹp.
Trời mưa có nên che ô khi đi đưa tang không?
Mưa to thì che ô hoặc mặc áo mưa là bình thường. Mưa nhỏ thì nhiều người chọn áo mưa mỏng tối màu để không che tầm nhìn của người đi sau. Đi giày dép đế bằng, chống trơn vì đường làng dễ lầy.
Có nên đăng ảnh đám tang lên mạng xã hội không?
Không nên, trừ khi gia đình nhờ hoặc đồng ý. Nhiều nhà rất buồn khi thấy hình ảnh người thân mình đi khắp nơi. Nếu muốn tưởng nhớ, viết vài dòng không kèm ảnh đám, hoặc hỏi người nhà trước khi đăng bất cứ hình nào.